Zweeds toneel- en filmicoon Ingmar Bergman zei ooit dat men zich elk van zijn films in zwart-wit kan voorstellen, met uitzondering van Cries and Whispers (originele titel: Viskningar och rop) uit 1972. Wie deze film heeft gezien, zal de uitspraak van de topregisseur (negen Oscar-nominaties) beslist begrijpen. Zelden werden kleuren zo symbolisch gebruikt en namen ze in geen enkele prent van Bergman zo’n centrale plaats in.
Dat is eigenlijk vrij ongewoon voor hem want hij filmde immers het grootste deel van zijn omvangrijk oeuvre in zwart-wit en hechtte daarbij nooit overdreven veel belang aan de kleurgeving, maar wel aan de belichting. Het innerlijke leven van zijn personages stond bij hem altijd op de voorgrond. Uitgebreide psychologische analyses en existentiële vragen onthullen een begrip van het menselijke wezen dat men zelfs buiten de filmwereld maar zelden aantreft.
Het verhaal speelt zich vrijwel volledig af in een landhuis aan het einde van de 19e eeuw. Agnes ligt stervend aan een pijnlijke ziekte in het familiehuis. Haar twee zussen, Maria en Karin, komen naar het huis om haar laatste dagen bij te wonen. Terwijl Agnes steeds meer lijdt, komen de spanningen en verborgen emoties tussen de zussen naar boven: jaloezie, schuldgevoel, afstand en onvermogen tot echte nabijheid. De enige die Agnes oprecht troost en lichamelijke zorg geeft, is de dienstmeid Anna die haar met grote tederheid verzorgt. Na Agnes’ dood blijven de zussen achter met hun herinneringen, hun mislukte relaties en hun onvermogen om elkaar werkelijk te bereiken.
Cries and Whispers is een goed bewijs dat de visuele en de inhoudelijke component helemaal niet tegenover elkaar staan. Integendeel want Bergman gebruikt kleuren om het innerlijke leven van zijn personages zichtbaar te maken, op een onderbewust niveau tastbaarder en begrijpelijker dan louter via acteerwerk of dialogen mogelijk zou zijn. Een ware meesterprestatie die opnieuw laat zien waarom hij tot de grootste regisseurs aller tijden wordt gerekend. Thematisch blijft hij zichzelf trouw: net als in het meesterwerk Persona dringt hij diep door in de vrouwelijke psyche en behandelt hij thema’s als angst en lijden, maar ook hoop en verlossing. Zoals zo vaak bij de maestro gaat het om de dood, ditmaal echter minder om de filosofische betekenis ervan en meer om het proces van het sterven zelf.
Bergman capteert het zielenleven van zijn personages en keert het met alle middelen die hem ter beschikking staan binnenste buiten. Daartoe behoren de voor hem typische lange close-ups, diepgaande dialogen en expressief acteerwerk. Deze middelen worden aangevuld met de eerdergenoemde kleurcompositie. Overal domineert rood: opdringerig en meedogenloos, herinnerend aan bloed. Het is alomtegenwoordig en symboliseert het einde, de dood.
Daarnaast verschijnen wit en zwart, die instinctief staan voor licht en duisternis, voor hoop en rouw. Steeds opnieuw voert Bergman zijn personages en de toeschouwer daarmee naar de grenzen van hun psychische draagkracht. En aan die werking kan men zich niet onttrekken, omdat men niet kan wegkijken. In de kammerspielachtige enscenering is er immers geen achtergrond waarachter men zich kan verschuilen.
Slechts zelden biedt de regisseur hoop, meestal in de vorm van een dagboekfragment van de stervende, wat na de voorafgaande kwelling des te sterker op de toeschouwer inwerkt. Het tonen van mededogen speelt een centrale rol in het Cries and Whispers-verhaal. Telkens weer mislukt de toenadering tussen de personages door onbegrip. Niet omdat ze elkaar niet willen helpen, maar omdat ze het eenvoudigweg niet kunnen. Ze zijn zo gefixeerd op hun eigen problemen dat ze elkaar daarbij negeren. Ze begrijpen niet dat het tonen van medeleven en troost voor hun stervende zus ook hun eigen zorgen en angsten zou kunnen verlichten.
Op het eerste gezicht lijkt de verhouding tussen de zussen volledig in orde: ze zorgen voor de stervende en brengen tijd met haar door. Maar al snel blijkt die genegenheid slechts schijn. Wanneer Agnes hun hulp echt nodig heeft, keren ze zich van haar af. Zelfs wanneer ze na haar dood terugkeert, weigeren de zussen haar hun genegenheid en hulp te geven. Uiteindelijk zal het familielandgoed verkocht worden een symbool voor het uiteenvallen van de familie en het definitieve afscheid van de vrouwen van elkaar.
Cries and Whispers is zonder twijfel een grootse film – een meedogenloos familieportret met een verpletterende thematiek – die zelfs binnen Bergmans filmografie – rijk aan meesterwerken – opvalt. Hij maakt het zijn kijker zoals doorgaans, ook hier niet gemakkelijk, want deze tragedie is een cinematografische krachttoer die alles van de toeschouwer vraagt. Een nachtmerrie in rood en wit die diep in de afgronden van de menselijke psyche laat kijken. Zowel inhoudelijk, qua regie, fotografie, montage en acteerwerk uitzonderlijk sterk.
Genre: psychologisch drama
Jaar: 1972
Regisseur: Ingmar Bergman
Cast: Harriet Andersson, Liv Ullmann, Ingrid Thulin, Kari Sylwan, Erland Josephson, Anders Ek
Land: Zweden
Speelduur: 92 minuten
