De Franse Mareike Engelhardt was in een vorig leven een alumnus in literatuur, kunst en psychologie, een choreografe van hedendaagse dansperformances in New York en regieassistente van cineasten als Serge Bozon (Madame Hyde), Katell Quillévéré (Réparer les Viants), Volker Schlöndorff (Diplomatie) en Roman Polanski (Carnage). In haar regiedebuut Rabia zoomt ze in op het schrijnende doch bijzonder actueel – gelet op de recente nieuwsberichten over de snelle manier waarop jongeren radicaliseren – verhaal van Jessica (Megan Northam), een 19-jarige Française die samen met haar beste vriendin Laïla (Natacha Krief) werkt in een verpleeghuis in Parijs.
Maar ze willen daar koste wat het kost weg. En wel heel ver van huis, het liefst naar het paradijs. Ze vertrekken naar Syrië om zich aan te sluiten bij ISIS. Hun aanvankelijk enthousiasme maakt echter snel plaats voor een harde realiteit wanneer ze terechtkomen in een huis voor toekomstige strijdersvrouwen in Raqqa – destijds de inofficiële hoofdstad van IS – een gemeente gelegen op de oever van de rivier Eufraat zo’n 160 kilometer ten oosten van Aleppo dat wordt geleid door de charismatische, maar meedogenloze ‘Madame’ (Lubna Azabal).
Engelhardt liet zich voor Rabia inspireren door ware gebeurtenissen. In 2015 beheerde Fatiha Mejjati, de weduwe van Karim Mejati, medeoprichter van een Marokkaans-Islamitische strijdgroep en lid van Al-Qaida, onder de naam Oum Adam (door sommige journalisten de belichaming van vrouwelijke haat genoemd) verschillende vrouwenhuizen (Madafas) in het Syrische Raqqa. Weduwen en ongehuwde vrouwen uit de hele wereld werden daar onder erbarmelijke omstandigheden gevangengehouden. Hun enige uitweg was om met een IS-strijder te trouwen. Met ijzeren hand zorgde de ‘zwarte weduwe van de Jihad’ – in Rabia herdoopt tot ‘Madame’ – voor angst en terreur.
Rabia is het eerste drama die de werking van een Syrisch Madafa onder de loep neemt. Deze mengelmoes van gevangenis, bordeel en jeugdherberg die niet alleen door pure terreur worden geregeerd, maar ook door een perverse mix van wortel en stok (ook letterlijk). Met hulp van Céline Martelet en Edith Bouvier, twee Franse deskundigen op het gebied van jihadisme, kwam ze in contact met jonge vrouwen die in de Madafas van Oum Adam hebben geleefd. Ook voor Megan Northam en Natacha Krief, de actrices die de twee vriendinnen vertolken, organiseerde Engelhardt begeleide ontmoetingen met ooggetuigen. Op de set werden Engelhardt en haar team bovendien geadviseerd door een voormalig lid. Aangezien er geen echte beelden of opnames bestaan van deze ‘vrouwenhuizen’, moest het team met getuigen spreken om een idee te krijgen voor de gruwelijke tussenstations.
Engelhardt slaagt er samen met setdecorateur Dan Bevan in om een locatie te creëren die de dramaturgie volgt. Rabia werd om zo authentiek mogelijk over te komen, opgenomen in een voormalige tabaksfabriek van France Tabac in het Franse Sarlat-Périgord Noir, die in de eerste scènes doet denken aan een vluchtelingenkamp.
De regie is gedurfd en onverbiddelijk. Ze schuwt zich niet om de harde realiteit van het leven onder ISIS te tonen, zonder te vervallen in exploitatie. De cinematografie is zowel intiem als claustrofobisch, wat de isolatie en wanhoop van de personages versterkt. D.O.P. Agnès Godard, die eerder samenwerkte met Wim Wenders voor Der Himmel über Berlin, maakt uitstekend gebruik van het weinige licht in het vrouwenhuis. De scènes met Madame gebruikt ze om de huisbazin als een ambivalente figuur van licht en schaduw te presenteren. De cameravrouw creëert door haar excellente werk een lugubere doch realistische sfeer – sommige scènes zijn nauwelijks te verdragen wat dit drama nog aangrijpender maakt.
Megan Northam (Pendant ce Temps sur Terre, Un Père, Les Passagers de la Nuit) levert een krachtige vertolking als Jessica, waarbij ze de transformatie van een naïeve tiener naar een gebroken individu overtuigend neerzet. De karaktertekening is zo gedetailleerd en subtiel dat zij het verhaal door alle wendingen draagt en ondanks de donkere kanten, de kijker uitnodigt tot identificatie. De Belgische enigmatische actrice Lubna Azabal schittert – zoals altijd – ook nu weer als Madame en brengt een complex personage tot leven dat zowel charmant als angstaanjagend is. Haar aanwezigheid op het scherm is zowel magnetisch als verontrustend, wat bijdraagt tot de beklemmende sfeer van dit drama.
Rabia is een krachtig regiedebuut, maar toch zijn er momenten waarop het tempo vertraagt en de plot voorspelbaar aanvoelt. Bovendien zijn sommige nevenpersonages te oppervlakkig, wat dan weer afbreuk doet aan de diepgang van het verhaal. Daarnaast zou Rabia meer baat hebben gehad bij een diepere verkenning van de motivaties achter Jessica’s radicalisering om zo een completer beeld te schetsen van haar transformatie.
Maar in Rabia serveert de cineaste zeker geen lichte kost. Integendeel want in dit beangstigend Frans-Duits en Belgisch psychodrama worden diepgaand en op bijzonder harde, rauwe, doch heel realistische manier indringende thema’s getoond en geanalyseerd zoals radicalisering, manipulatie en de ontmenselijking binnen extremistische groeperingen Ofschoon de enkele negatieve aspecten liggen de verdiensten van Rabia niet in het aanpassen van de werkelijkheid zodat het geschikt wordt voor vermaak. Ze liggen – naast de overtuigende filmtechnieken, uitstekende acteerprestaties en de strakke mise-en-scène – in de bijdrage aan een belangrijk debat dat betrekking heeft op alle autoritaire regimes, inclusief de opkomst van het rechts-populisme.
Engelhardt maakt duidelijk hoe onbelangrijk de concrete religieuze en politieke motieven zijn die jonge mensen in de armen van de Islamitische ‘rattenvangers’ drijven. In plaats daarvan onthullen de regisseuse en haar co-schrijver Samuel Doux psychologische motieven: zoals onder meer uitzichtloosheid en het ontbreken van ouders die trots zijn op hun kinderen.
Genre: drama
Jaar: 2024
Regisseur: Mareike Engelhardt
Cast: Megan Northam, Lubna Azabel, Natacha Krief, Lena Lauzemis
Land: Frankrijk, Duitsland, België
Speelduur: 94 minuten
