120 jaar geleden werd Roberto Rossellini geboren, de man die de cinema uit haar studio’s bevrijdde en haar opnieuw naar de werkelijkheid stuurde. Maar achter de revolutionaire filmmaker zat ook een rusteloze, eigenzinnige en gepassioneerde man wiens turbulente privéleven minstens even boeiend was als zijn films.
Roberto Rossellini (1906-1977) was geen cineast van de ivoren toren. Hij was een zoeker, een provocateur en een van de grote grondleggers van het Italiaanse neorealisme. In een Italië dat na de Tweede Wereldoorlog letterlijk en figuurlijk in puin lag, richtte hij zijn camera niet op helden of kunstmatige studiowerelden, maar op gewone mensen, echte straten en de rauwe werkelijkheid van een samenleving die haar zekerheden kwijt was. Daarmee veranderde hij niet alleen de Italiaanse film, maar uiteindelijk de wereldcinema.
Rossellini werd geboren in Rome als zoon van een welgestelde familie. Zijn vader was architect en bouwde onder meer twee bioscopen. De jonge Roberto groeide daardoor op met film binnen handbereik, maar was allerminst het type dat zich gemakkelijk naar regels schikte. Hij was nieuwsgierig, avontuurlijk en eigenwijs en hij zou later deze eigenschappen ook in zijn films stoppen. Hij wilde geen cinema maken die de werkelijkheid mooier maakte dan ze was. Hij wilde weten wat er werkelijk achter die werkelijkheid schuilging. Dat verklaart ook zijn beroemde houding tegenover film: niet mooie films maken omwille van de schoonheid, maar wel die iets betekenen en de toeschouwer aan het denken zetten.
Zijn grote doorbraak kwam in de onmiddellijke nasleep van de oorlog. Italië was verwoest, het fascistische regime was gevallen en Rossellini trok met zijn camera de straat op. Hij werkte met beperkte middelen, niet-professionele acteurs en ware locaties. Het resultaat was Roma, Città Aperta, een prent die insloeg als een bom en de fundamenten legde van het Italiaanse neorealisme.
Daarna volgden Paisà en Germania Anno Zero, samen met Roma, Città Aperta de beroemde oorlogstrilogie. Rossellini registreerde niet alleen de fysieke verwoesting van Europa, maar vooral de morele verwarring die de oorlog had achtergelaten. Zijn personages zijn geen klassieke helden. Het zijn mensen die proberen te overleven, beslissingen moeten nemen en vaak niet weten wat de juiste keuze is.
Maar Rossellini was te rusteloos om zich vervolgens tot ‘neorealistisch filmmaker’ te laten reduceren. Zodra het neorealisme door critici tot een soort doctrine werd verheven, ging hij alweer een andere richting uit. Zijn aandacht verschoof van de zichtbare ruïnes van de oorlog naar de innerlijke onzekerheid van de moderne mens. Dat gebeurde onder meer dankzij Ingrid Bergman.
De Zweedse Hollywoodster had Roma, Città Aperta en Paisà gezien en was zo onder de indruk dat ze Rossellini een brief schreef waarin ze liet weten graag met hem te willen samenwerken. Hun ontmoeting leidde tot Stromboli, maar ook tot een van de grootste liefdesaffaires uit de filmgeschiedenis.
Tijdens de opnamen werden Rossellini en Bergman verliefd. Beiden waren nog getrouwd en de affaire veroorzaakte in de Verenigde Staten een enorm schandaal. Bergman, die tot dan toe gold als een van Hollywoods meest geliefde en bijna onaantastbare sterren, werd door een deel van het Amerikaanse publiek uitgespuwd toen bekend raakte dat ze zwanger was van Rossellini.
Toch was hun relatie veel meer dan een Hollywoodschandaal. Ze vormden ook een artistiek duo en maakten samen onder meer Stromboli, Europa ’51 en Viaggio In Italia. Vooral die laatste film zou later van enorme betekenis blijken. Rossellini maakte van een ogenschijnlijk eenvoudig verhaal over een huwelijk dat op springen staat een diepgaande studie van vervreemding, eenzaamheid en de mogelijkheid om opnieuw naar elkaar te leren kijken.
De invloed van deze scherpe relatie-analyse was enorm. Jonge Franse cineasten als Jean-Luc Godard en François Truffaut zagen in Rossellini een geestelijke vader. De Nouvelle Vague zou zonder zijn voorbeeld nauwelijks denkbaar zijn. Zijn camera hoefde niet langer alles netjes uit te leggen. Ze mocht observeren, twijfelen, wachten en de werkelijkheid haar werk laten doen.
Ook privé bleef Rossellini een man van contrasten. Hij trouwde in 1936 met Marcella De Marchis, een kostuum- en decorontwerpster met wie hij twee zonen kreeg. Het gezin werd zwaar getroffen door de dood van hun zoon Marco, die in 1946 op jonge leeftijd overleed. Rossellini en De Marchis scheidden uiteindelijk, maar bleven professioneel met elkaar verbonden.
Met Ingrid Bergman kreeg Rossellini drie kinderen: zoon Renato, beter bekend als Robin, en de tweelingdochters Isabella en Isotta. Isabella Rossellini zou later zelf een internationale filmster worden, onder meer dankzij haar samenwerking met David Lynch. Isotta koos een academische loopbaan. Rossellini kreeg later met de Indiase scenariste Sonali DasGupta van zijn docufilm India, Matri Bhumi uit 1959, nog een dochter, Raffaella, en adopteerde ook haar zoon Gil.
Het privéleven van Rossellini was dus turbulent. Hij was charismatisch en intelligent, maar ook impulsief en moeilijk in vaste patronen te vangen. Hij werd verliefd, verbrak relaties, begon nieuwe projecten en bleef voortdurend op zoek naar nieuwe ideeën. Die rusteloosheid is misschien wel de sleutel tot zijn kunstenaarschap. Rossellini wilde zich nooit herhalen.
Ook in zijn latere carrière bleef hij daarom experimenteren. Hij keerde zich steeds meer naar televisie en maakte omvangrijke historische projecten over figuren als Lodewijk XIV en Blaise Pascal. Voor hem was televisie geen minderwaardige vorm van cinema, maar een nieuw instrument om kennis toegankelijk te maken. Film moest volgens hem niet alleen entertainen, maar ook de mens iets leren over zichzelf en over de wereld.
Wie Rossellini vandaag opnieuw ontdekt, ziet dan ook veel meer dan de vader van het neorealisme. Hij was een filmmaker die de cinema twee keer vernieuwde: eerst door haar naar de straat te brengen en vervolgens door haar naar het innerlijke leven van de mens te leiden.
Dit zijn vijf films die het best laten zien waarom zijn invloed nog altijd voortduurt:
Roma, Città Aperta (1945)
Rome, 1944. Terwijl de stad onder Duitse bezetting leeft, probeert een verzetsman uit handen van de Gestapo te blijven. Een katholieke priester en gewone burgers helpen hem, maar de repressie wordt steeds meedogenlozer.
Roma, Città Aperta is een rauwe, aangrijpende en bijna documentaireachtige film waarin Rossellini midden tussen de oorlogsruïnes de basis legt van het Italiaanse neorealisme. De film won de Grand Prix op het Festival van Cannes in 1946 en groeide uit tot een van de absolute mijlpalen van de filmgeschiedenis.
Paisà (1946)
In zes verhalen volgt Rossellini de geallieerde opmars door Italië, van Sicilië tot de Povlakte. Italianen en Amerikaanse soldaten ontmoeten elkaar in een land dat langzaam wordt bevrijd, maar waarin oorlog, wantrouwen, armoede en misverstanden blijven doorwerken.
Paisà is een uitzonderlijk humane mozaïekprent die met een bijna documentaire blik de absurditeit en tragiek van oorlog voelbaar maakt. Rossellini won voor deze film onder meer een Silver Ribbon voor zijn regie en sleepte een Oscarnominatie uit de wacht voor het Beste Scenario.
Germania Anno Zero (1948)
Berlijn ligt in puin. De twaalfjarige Edmund probeert samen met zijn familie te overleven in een stad waar honger, armoede en wanhoop de dagelijkse realiteit zijn. De gevolgen van de nazistische ideologie hebben niet alleen de stad, maar ook de menselijke moraal aangetast.
Germania Anno Zero is een verpletterend en compromisloos portret van een samenleving waarin zowel de gebouwen als de menselijke waarden in puin liggen. De film werd bekroond op het Filmfestival van Locarno en vormt een van de donkerste hoogtepunten van Rossellini’s oeuvre.
Stromboli, Terra Di Dio (1950)
Karin, een Litouwse vluchtelinge, trouwt met een Italiaanse visser om aan haar uitzichtloze situatie te ontsnappen. Op het geïsoleerde eiland Stromboli voelt ze zich echter gevangen. De actieve vulkaan en de gesloten gemeenschap versterken haar gevoel van eenzaamheid.
Stromboli, Terra Di Dio is een fascinerende botsing tussen mens en natuur waarin de vulkaan, het landschap en de existentiële eenzaamheid bijna belangrijker worden dan het verhaal. Bovendien is dit de film waarmee Rossellini en Ingrid Bergman hun beroemde én beruchte artistieke en amoureuze samenwerking begonnen (zie volledige recensie rubriek Flashback elders op deze website).
Viaggio In Italia (1954)
Een Engels echtpaar, gespeeld door Ingrid Bergman en George Sanders, reist naar Napels om een erfenis af te handelen. Terwijl ze door het Italiaanse landschap trekken, wordt duidelijk hoe ver ze emotioneel uit elkaar zijn gegroeid. Kunst, geschiedenis, religie en de confrontatie met de dood dwingen hen echter anders naar zichzelf en naar elkaar te kijken.
Viaggio In Italia is een ogenschijnlijk eenvoudige huwelijksfilm die uitgroeit tot een uiterst moderne studie over liefde, vervreemding en de mogelijkheid van een tweede kans. De film werd aanvankelijk onderschat, maar groeide later uit tot een sleutelwerk van de moderne auteurscinema en een belangrijke inspiratiebron voor de Nouvelle Vague.
Rossellini laat zich uiteindelijk moeilijk in één etiket vangen. Hij was tegelijk neorealist, romanticus, historicus, polemist en onvermoeibare onderzoeker van de menselijke ziel. Zijn artistieke creaties werden gemaakt in een wereld die voortdurend veranderde en zijn camera veranderde mee en daar ligt Rossellini’s blijvende betekenis. Hij leerde de cinema dat een echte straat meer waarheid kan bevatten dan een uitgedokterd studiodecor, dat een gezicht soms meer vertelt dan een uitgewerkt scenario en dat een film niet altijd antwoorden hoeft te geven. Hij leerde de camera kijken. En meer dan zeventig jaar later zijn we nog altijd niet uitgekeken op wat hij haar liet zien.
Roberto Rossellini: De man die de camera leerde kijken
