Met Franz serveert de Poolse regisseuse Agnieszka Holland (Green Borders, Europa, Europa) haar eigenzinnige kijk op leven en werk van de immer mysterieuze Franz Kafka. Bizar dat een biopic van zo’n icoon niet geregisseerd wordt door een landgenoot? Er zijn ontelbare redenen waarom Holland de geknipte persoon was om dit tot een goed einde te brengen.
Agnieszka Holland ontdekte Kafka op school en noemt hem een van de sleutelfiguren die haar blijvend inspireert. Ze betrok ook X-filme Creative Pool van Tom Tykwer bij de productie. Herinner u zijn briljante televisiereeks Babylon Berlin en u beseft waarom.
Op het eerste gezicht – en dat weet Holland perfect te vatten in haar film – had Kafka een monotoon bestaan, gespeend van alle avontuur. Zijn introverte visie op de wereld, gelardeerd met zwarte, vaak pijnlijke humor, ironie en een acute gevoeligheid maakten het volgens de regisseuse voor de auteur niet makkelijk om zijn immer aanwezige urgentie om te schrijven te combineren met alledaagse beslommeringen zoals een weinig inspirerende job. Haar fascinatie, die we met haar delen, voor dit tegenstrijdige sujet weet Holland perfect in Franz te leggen. Wie er zich in onderdompelt, geraakt evenzeer gefascineerd. Wie daar niet in slaagt, gaat misschien wel eens twee uur van ogenschijnlijke verveling tegemoet.
Het feit dat Praag Kafka’s thuishaven was, noemt Holland als cruciale reden om daar te gaan studeren, toen de stad nog ontdaan bleef van alle toeristische overdaad en als het ware de ideale filmset vormde. Dat oude Praag, waar we zelf nog net op tijd van mochten proeven bij ons eerste bezoek, krijgt u te zien. Alleen daarvoor al moet u zich naar de bioscoop reppen. Franz is grotendeels een heuse epoquefilm, met tinten die u nooit meer zal ontwaren. Hoe verrukkelijk kan oker kleuren?
Franz Kafka verwerd tot Agnieszka Hollands beminde broeder. Geen toeval dat de toenmalige communisten Kafka haatten. Volgens de regisseuse gaf zijn oeuvre een ongewenste diagnose van zijn tijd en voelden zijn metaforen voor de autoritaire autoriteiten aan als spot. Kafka belandde lange tijd op de zwarte lijst en het was allesbehalve toeval, verklaarde Agnieszka Holland, dat de Praagse Lente begon met een rehabilitatie van Kafka binnen de toen nog Tsjechoslowaakse literatuur. Hij stond symbool voor vrijheid. Voor Holland de vrijheid om vragen te stellen die geen antwoorden behoeven en zijn genadeloze pessimistische kijk op de wereld te delen. Ze voelde zich ook vrij om de typische geplogenheden van een epoquefilm naast zich neer te leggen en de flashback en -forward gretig te hanteren. Zo bevinden we ons plots heden ten dage in het Franz Kafka Museum waar blijkt dat je met alle boeken, artikels, doctoraatsthesissen enzovoort meer dan een bibliotheek kan volstouwen. Grappig maar even schrijnend zijn de scènes die aantonen hoe Praag na 1989 van Kafka een merk maakte dat ze eindeloos blijft uitbuiten. We pleiten schuldig dat we ooit een Kafka-sweater droegen. Inmiddels prijkt Kafka op zowat alles. Dat gegeven wou Agnieszka Holland niet weglaten uit Franz. Ze vermoedt dat Kafka de ironie zou smaken.
In 1981 bewerkte Agnieszka Holland Het proces van Kafka voor het Teatr Telewizji (het Poolse televisietheater van de openbare omroep TVP) . Ze noemde zich toen arrogant genoeg om te denken dat ze Kafka voldoende begreep. Nu lijkt ze daar veel minder zeker van. Ze was er wel van overtuigd dat ze zijn sporen wou volgen en wist dat ze bij dit verhaal onmogelijk een lineaire, klassieke structuur mocht hanteren. Wie nood heeft aan een traditionele weergave van Kafka’s bestaan en werk. kiest beter een andere film. Na het zien van Franz bekroop ons toch het gemis aan een duidelijkere aanwezigheid van zijn oeuvre in de film. Dat terwijl Agnieszka Holland de moeilijke relatie met zijn vader, zijn angst voor een bourgeoisie bestaan en de onmogelijkheid tot een blijvende band met vrouwen, andere dan zijn zus, wel met brille weet over te brengen. Nadat de film wat bezonken was, beseften we hoe Holland Kafka’s werk en de strijd tussen zijn auteurschap en de harde realiteit (inmiddels omschreven met de termen Kafkaiaans of Kafkaësk) Franz laat leiden.
In 1991 penden we onze allereerste recensie ooit neer over Steven Soderberghs Kafka. De cirkel is nog lang niet rond want we gaan ervan uit dat Franz Kafka filmmakers zal blijven inspireren. U leest het ongetwijfeld hier. Zoals we opgelucht waren dat zijn beste vriend Max Brod Kafka’s werk op diens verzoek niet op de brandhaard wierp, prijzen we ons gelukkig dat zo’n meesterlijke regisseuse deze onconventionele biopic maakte. Agnieszka Holland peilt in Franz naar de ziel van Kafka. Die blijft net als zijn werk ongrijpbaar en maar goed ook. Zo blijft hij een kooi op zoek naar een vogel.
Genre: biopic
Jaar: 2026
Regisseur: Agnieszka Holland
Cast: Idan Weiss, Jenovefa Bokova, Maria Schrader, Peter Kurth
Land: Tsjechië
Duur: 127 minuten
