Sommige plaatsen dragen hun geschiedenis zo zwaar met zich mee dat een camera er nauwelijks iets aan hoeft toe te voegen. De verlaten gevangenis van Sednaya, ten noorden van Damascus, is zo’n plek. Jarenlang was dit ‘slachthuis van mensen’ onder het regime van Bashar al-Assad het absolute dieptepunt van de Syrische repressie: een plek waar politieke gevangenen systematisch werden opgesloten, gemarteld, vernederd en vermoord.
Na de plotse val van het regime in december 2024 openden de deuren van deze hel zich. Voor de Belgisch-Syrische filmmaker Tawfik Sabouni, die er in 2011 zelf werd opgesloten nadat hij de volksopstand probeerde te filmen, bood de politieke omwenteling een even onvoorziene als angstaanjagende opportuniteit. Hij keerde onmiddellijk terug naar de plek waarvan hij de herinneringen jarenlang had geprobeerd te bezweren. Het resultaat, zijn louterende maar loodzware documentairedebuut The Other Side of the Sun, komt aan als een mokerslag.
Wie een klassieke oorlogsdocu verwacht, vol gruwelijke archiefbeelden, sensationele reconstructies of klassieke talking heads die chronologisch het leed opsommen, zal verrast worden door Sabouni’s filmische beheersing. De regisseur was in België aanvankelijk gestart met een project gebaseerd op abstracte schaalmodellen van uitgemergelde lichamen, maar de realiteit haalde hem in.
Samen met vier andere overlevenden – Mahmoud Alqadah, Abdelkafi Alhaj, Mohammad Hamki en Abdelhamid Jadoue – betreedt hij de daadwerkelijke, inmiddels leeggehaalde en geplunderde gangen van de gevangenis. Omdat de opnames zo kort na de val van de dictator plaatsvonden, is Sednaya hier nog geen gepolijst museum of historisch monument. Het is een rauwe, lege echokamer. De bewakers zijn gevlucht, maar de architectuur van de terreur staat nog overeind.
Juist in die leegte schuilt de geniale, cinematografische kracht van The Other Side of the Sun. Sabouni maakt van Sednaya het zesde hoofdpersonage: een zwijgende getuige die alles lijkt te weten. De vijf mannen, die elkaar tijdens hun opsluiting niet noodzakelijk kenden, functioneren als een collectief geheugen. Waar de een zich een specifieke isoleercel herinnert, vult de ander aan met de sadistische routines van de cipiers. Hun lichamen blijken een feilloos archief. Ze spelen hun trauma’s niet na als acteurs, maar eigenen zich de ruimte fysiek opnieuw toe.
Ze tonen ook hoe ze zich onzichtbaar moesten maken, hoe ze met twaalf man op een piepklein toilet werden gestapeld of hoe ze moesten ‘oefenen’ op het lijk van een medegevangene om het te kunnen afvoeren. Een gebogen rug, een aarzelende stap in een donkere gang of een blik die instinctief wordt afgewend, vertelt hier eindeloos veel meer dan een geschreven monoloog.
Dat Sabouni kiest voor radicale soberheid en veel aan de verbeelding van de kijker overlaat, maakt de ervaring des te beklemmender. De horror zit niet in expliciet bloed, maar in de psychologische littekens die zichtbaar worden. We horen over de absurditeit van een proces dat tien seconden duurde, over de vloeren die met zeepwater werden ingesmeerd zodat gevangenen uitgleden en werden doodgeslagen en over moeders die hun eigen uitgemergelde zonen tijdens een zeldzaam bezoek van één minuut niet eens meer herkenden.
Toch is The Other Side of the Sun niet louter een exercitie in ellende. De momenten waarop de mannen tussendoor toch eens lachen, herinneringen ophalen of troost vinden bij elkaar, geven de prent zijn menselijke adem. Het regime probeerde hen te reduceren tot nummers, maar Sabouni geeft hen hun gezicht, stem en identiteit terug. Zelfs wanneer ze geconfronteerd worden met levensgrote poppen van hun vroegere beulen en de woede tastbaar wordt, weigeren ze te vervallen in wraakzucht. Ze willen niet moorden en weigeren om zich te verlagen tot het niveau van hun folteraars.
Er zijn ook wel enkele minpuntjes op te merken want wie hunkert naar een strakke historische contextualisering of voortdurend nieuwe narratieve invalshoeken, zal soms stoten op een zekere monotonie in de vertelstructuur. De documentaire leunt bij momenten zo hard op de verpletterende werkelijkheid van haar onderwerp dat de montage in herhaling durft te vallen, balancerend op de dunne grens tussen documentaire registratie en artistieke reconstructie.
Maar dit is is makkelijk te relativeren in het licht van wat Sabouni hier presteert. De titel The Other Side of the Sun verwees ooit naar de mythische dreiging waarmee cipiers hun slachtoffers naar de duisternis verbanden. Vandaag krijgt die titel een subversieve dubbele betekenis. Dit is een filmische daad van herovering. De plek die gebouwd was om mensen te breken en te doen zwijgen, is door de overlevenden getransformeerd tot een monument van spreken. Terwijl de dictator zich in Moskou verschuilt, eisen de slachtoffers in Sednaya hun geschiedenis op. Een moedig, beheerst en diep menselijk debuut dat pijnlijk duidelijk maakt dat de gevangenis pas echt ophoudt te bestaan wanneer de verhalen gedeeld mogen worden.
Genre: documentaire
Jaar: 2026
Regisseur: Tawfik Saboun
Cast: Mahmoud Alqadah, Abdelkafi Alhaj, Mohammad Hamki, Abdelhamid Jadoue
Land: België, Frankrijk, Saudi-Arabië
Speelduur: 90 minuten
The Other Side of the Sun
