De vergeten cineast Léonide Moguy die Corinne Luchaire ontdekte 

Op een winteravond in Parijs, eind jaren dertig, zit een jonge regisseur in een bioscoopzaal tussen een nerveus publiek. Op het scherm verschijnt het gezicht van een onbekende actrice: een meisje met donkere ogen, uitdagend en kwetsbaar tegelijk. De film is Prison sans barreaux. De regisseur heet Léonide Moguy. En het meisje dat het publiek stil krijgt, is Corinne Luchaire. Binnen enkele weken zal heel Frankrijk haar naam kennen. Niemand in die zaal kon toen vermoeden dat haar leven nauwelijks tien jaar later in tragedie zou eindigen en dat de man die haar ontdekte zelf langzaam uit het collectieve geheugen van de cinema zou verdwijnen. Toch vertelt hun ontmoeting iets wezenlijks over een tijdperk waarin filmsterren geboren werden uit intuïtie, durf en een scherp oog voor talent.

Wanneer vandaag de naam Léonide Moguy ter sprake komt, reageren zelfs cinefielen aarzelend. Toch was deze in Rusland geboren regisseur ooit een van de meest zichtbare en succesvolle makers van sociaal melodrama’s in het Europese cinema¬landschap van de jaren dertig en vijftig. Moguy was een kosmopoliet avant la lettre: een filmmaker die werkte in Rusland, Frankrijk, Hollywood en Italië en bovendien een opmerkelijk talent had om nieuwe acteurs te ontdekken. Precies vijftig jaar na zijn overlijden en naar aanleiding van de release deze week van de historische biopic Les rayons et les ombres van Xavier Giannoli, is het beslist zinvol om zijn carrière opnieuw te bekijken en niet in het minst omdat hij Corinne Luchaire, één van de meest intrigerende sterren van het Franse scherm, lanceerde.

Moguy werd geboren op 14 juli 1899 in Sint-Petersburg in het toenmalige Russische rijk, als Leonid Moguilewski. Zijn jeugd viel samen met een periode van enorme politieke virulentie. Tijdens de Eerste Wereldoorlog diende hij in het Russische leger, waarna hij rechten studeerde. Toch zou zijn toekomst niet in de rechtbank liggen, maar in de cinema, een kunstvorm die in de jaren twintig overal in Europa explosief groeide.

Hij begon zijn verdienstelijke carrière in de filmstudio’s van Odessa waar hij zich specialiseerde in montage en documentair materiaal. De jonge Sovjetcinema ontwikkelde toen een sterke theoretische belangstelling voor montage – denk aan cineasten als Dziga Vertov en Sergei Eisenstein – en hoewel Moguy zelf nooit tot die avant-garde zou behoren, werd zijn gevoel voor ritme en dramaturgie er wel gevormd.

Zoals vele kunstenaars van zijn generatie emigreerde hij (in 1928) en vestigde zich in Parijs, waar hij eigenlijk volledig opnieuw moest beginnen. In Frankrijk werkte hij aanvankelijk als monteur voor belangrijke filmmakers zoals Marcel L’Herbier (Le Scandale, 1934), Max Ophüls (Divine, 1935) en Pierre Colombier (Une gueule en or, 1936). Dat werk gaf hem een scherp inzicht in filmstructuur en emotionele timing. Zijn uitstekende prestaties op dit vlak leverde hem de bijnaam ‘de chirurg van de Franse cinema’ op.

Quentin Tarrantino is een grote fan van Moguy en verwerkte een directe montage in zijn western Django Unchained (2012) ter ere van hem door de advocaat en beschermeling van de schurk Calvin Candie, uitstekend vertolkt door Leonardi DiCaprio, Léonide Moguy (gespeeld door Dennis Christopher) te noemen. Over een eerbetuiging gesproken.

Mogy’s regiedebuut kwam er midden jaren dertig met Dokumenty Epokhy, een opmerkelijke documentaire waarin hij unieke footage inlaste van activisten van de Oekraïense revolutie. Maar het was zijn drama Prison sans barreaux uit 1938 dat hem in één klap beroemd maakte. Het was de eerste en enige film uit de jaren dertig die inzoomde op hervormingsscholen voor meisjes.

Deze befaamde prent speelt zich af in een heropvoedingsinstelling voor jonge vrouwen. Het verhaal volgt een directrice die humane opvoedingsmethoden probeert in te voeren tegenover een systeem van vernedering en geweld. Centraal in dit sterk sociaal drama staat het personage Nelly, een opstandige jeugdige gevangene die zowel slachtoffer als rebel is.

Voor een film uit 1938 was het onderwerp verrassend scherp. Moguy wilde het publiek confronteren met de realiteit van jeugdinstellingen en de hypocrisie van een samenleving die jonge delinquenten opsluit zonder hen werkelijk te begrijpen. De film combineerde sociaal engagement met melodramatische emotie, een formule die het publiek onmiddellijk aansprak. De grootste sensatie van de film was niet écht het thema, maar Corinne Luchaire, een toen nog onbekende tiener die het hoofdpersonage Nelly vertolkte.

Moguy zag in haar precies de mengeling van kwetsbaarheid en rebellie die hij zocht. Haar gezicht – tegelijk onschuldig en uitdagend – paste perfect bij het karakter van een vrouw die door de maatschappij wordt veroordeeld, maar tegelijk haar eigen waardigheid vastberaden verdedigt.

Zoals je uitvoerig te zien krijgt in Les rayons et les ombres (recensie zie elders op deze website) maakte Moguy’s Prison sans barreaux Corinne Luchaire in één klap beroemd. In de late jaren dertig werd ze trouwens een van de meest gefotografeerde actrices van Frankrijk. Ze speelde in verschillende films en werd een populaire figuur in de Parijse cultuurwereld. Haar afkomst speelde daarbij ook wel een belangrijke rol want ze was de dochter van de invloedrijke journalist Jean Luchaire. Hij was een prominent mediapersoonlijkheid in het interbellum, wat zijn dochter extra zichtbaarheid gaf.

Maar de bliksemcarrière van Luchaire kreeg een dramatische wending tijdens de Tweede Wereldoorlog. Onder de Duitse bezetting van Frankrijk bleef ze actief in de Parijse culturele wereld die in die periode vaak in een ambigu politiek klimaat verkeerde. Ze leefde een turbulent en omstreden luxe-bestaan terwijl op dat moment armoede troef was bij de modale Fransman. Na de bevrijding werd haar naam – mede door de politieke rol van haar vader – geassocieerd met collaboratiekringen.

In 1946 werd Jean Luchaire ter dood veroordeeld en geëxecuteerd wegens samenwerking met de nazi’s. Voor Corinne Luchaire betekende dat een sociaal en professioneel stigma waarvan ze nooit meer volledig herstelde. Ze werd zelf gearresteerd en tijdelijk opgesloten, hoewel ze uiteindelijk werd vrijgelaten. Toch was haar filmcarrière toen feitelijk meteen voorbij en trok ze zich grotendeels terug uit het openbare leven. Ze schreef een autobiografisch boek, Ma drôle de vie, waarin ze terugblikte op haar korte filmcarrière en de tumultueuze oorlogsjaren. In 1950 stierf ze op slechts 28-jarige leeftijd aan tuberculose.

Haar leven kreeg achteraf bijna de structuur van een melodrama, precies het soort verhaal dat Léonide Moguy in zijn films vertelde: een jonge vrouw die door omstandigheden en maatschappelijke oordelen wordt meegesleurd in een tragisch lot. Het succes van Luchaire was slechts een van de voorbeelden van Moguy’s talent om nieuwe gezichten te ontdekken en te lanceren. In de loop van zijn carrière gaf hij vroege kansen aan verschillende toekomstige sterren onder wie Michèle Morgan, Sophia Loren, Pier Angeli en zelfs Ava Gardner in Hollywood. Zijn films draaiden vaak rond intense emotionele conflicten, waardoor opkomende acteurs de kans kregen zich sterk te profileren.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog verhuisde Moguy naar Hollywood, waar hij films maakte zoals Paris after Dark over leden van de Franse ondergrondweerstand die overdag in Parijs een normaal leven hadden en ‘s nachts de nazi’s bevochten. De uitstekende cast bestond onder meer uit George Sanders, Philip Dom, Brenda Marshall en Madeleine Lebeau. Opmerkelijk was dat tal van medewerkers aan dit oorlogsdrama, WOII-vluchtelingen uit Parijs waren. Hoewel Moguy professioneel werkte binnen het studiosysteem van Tinseltown, voelde hij zich er artistiek minder thuis.

Na de oorlog keerde hij terug naar Europa en maakte hij films in Frankrijk en Italië, waaronder Domani è troppo tardi uit 1950, een controversieel drama over seksuele voorlichting en moraal bij jongeren met in een van de belangrijkste rollen grootmeester Vittorio De Sica himself, naast Pier Angeli die werd bekroond met het Zilveren Lint als beste actrice, terwijl Moguy voor zijn film de hoofdvogel (Gouden Leeuw) voor Beste Italiaanse Film wegkaapte op het Filmfestival van Venetië.

Moguy’s oeuvre – hij realiseerde zo’n zeventiental films waarvoor hij zelf doorgaans ook het scenario schreef – beweegt zich op het snijpunt van verschillende filmculturen: de Sovjettraditie waarin hij werd gevormd, het Franse melodrama van de jaren dertig en het internationale sterrensysteem van Hollywood. Vandaag wordt hij echter nog zelden in één adem genoemd met grote namen uit de Franse filmgeschiedenis zoals Jean Renoir of Marcel Carné. Toch speelde hij in zijn tijd een heel belangrijke rol.

Zijn films waren populair, emotioneel en vaak maatschappelijk geëngageerd. Ze behandelden thema’s zoals jeugdcriminaliteit, sociale hypocrisie en morele verantwoordelijkheid, allemaal onderwerpen die destijds zelden zo openlijk in commerciële cinema te zien waren. Misschien is dat uiteindelijk zijn grootste verdienste: Moguy geloofde dat cinema zowel ontroerend als maatschappelijk relevant kon zijn.

Toen Léonide Moguy op 21 april 1976 in Parijs overleed, was zijn naam al grotendeels uit de filmactualiteit verdwenen. Maar films als Prison sans barreaux herinneren eraan dat hij een filmmaker was die gevoel had voor emotie, voor sociale thema’s én voor talent. En bovenal blijft zijn naam verbonden met het korte, intense leven van Corinne Luchaire, de actrice die hij ontdekte en die voor altijd verbonden zal blijven met dat ene, onvergetelijke personage van de opstandige Nelly.

In die zin is Moguy niet alleen een regisseur uit de filmgeschiedenis, maar ook een figuur die mee het lot van een ster heeft bepaald. Soms is dat de meest blijvende vorm van cinema-erfenis. Een halve eeuw na zijn dood is zijn oeuvre meer dan het (her)ontdekken waard en de film Les rayons et les ombres is ongetwijfeld een perfecte introductie én stimulans tot een belangrijk filmisch levenswerk van de interessante en invloedrijke Léonide Moguy.