Hoewel IJsland een eilandstaat is die bij Europa hoort, zullen er wellicht in onze contreien nog weinigen vertrouwd zijn met de naam Rúnar Rúnarsson. In zijn barkoude geboorteland met een patent op kleurrijk Noorderlicht, is hij nochtans een heel bekende scenarist en regisseur. Hij is geboren in Reykjavík op 20 januari 1977 en studeerde af aan de Nationale Filmschool van Denemarken in 2009. Hij heeft een indrukwekkende carrière opgebouwd met zowel kortfilms als langspeelfilms. Zijn kortfilm The Last Farm werd trouwens genomineerd voor een Oscar en Rúnarsson wordt beschouwd als een van de meest bekroonde kortfilmregisseurs ter wereld. Intussen heeft hij al meer dan negentig prijzen op zijn naam staan.
In 2011 maakte hij zijn langspeelfilmdebuut met Volcano, gevolgd door Sparrows in 2015, een coming-of-age verhaal dat de Silver Hugo voor beste nieuwe regisseur won op het Chicago International Film Festival. Zijn prent Echo uit 2019 werd geselecteerd voor de competitie van het Locarno Film Festival. Rúnarsson wordt gezien als een prominente figuur in de IJslandse filmindustrie en heeft ook internationaal erkenning gekregen voor zijn oeuvre dat grotendeels is opgetrokken uit drama’s over diepgaande menselijke verhalen met straffe emotionele diepgang.
Zijn meest recente worp When the Light Breaks (originele titel: Ljósbrot) – een coproductie tussen IJsland, Nederland, Kroatië en Frankrijk – ging vorig jaar in première als openingsfilm van de Un Certain Regard-sectie op het Filmfestival van Cannes. De prent speelt zich af op één enkele dag en volgt Una, een jonge vrouw die rouwt om de dood van haar eerste liefde, Diddi, die omkomt bij een verkeersongeval.
Het verhaal verkent emotionele thema’s als verlies en verdriet en toont hoe Una en Klara, Diddi’s officiële vriendin, troost vinden bij elkaar ondanks hun gedeelde geheimen. Rúnar Rúnarsson kwam zijn film in persona voorstellen tijdens het Film Fest Gent 2024 en wij mochten met de boomlange en gereputeerde Ijslander op visite in zijn suite in het luxueuze meersterren-hotel Yalo in hartje Gent. We hadden er een interessant gesprek met een mysterieus en metaforisch randje over zijn hartverscheurende tragedie When the Light Breaks en zijn persoonlijke gevoelens.
When the Light Breaks werd gekozen als openingsfilm van het Un Certain Regard-luik van het filmfestival van Cannes vorig jaar, wat deed dat met de mens Rúnarsson?
Rúnar: Veel, heel veel (lacht). Het voelde als een grote eer, maar ook als een lekker meegenomen praktische zaak. Het is een erkenning voor alle mensen die aan deze film hebben meegewerkt om een platform als Cannes aangeboden te krijgen. Het praktische daarvan is dat het een beetje alsof je met je film naar de maan vliegt. Voor mijn film betekende de opening van een dergelijk belangrijk onderdeel van het meest prestigieuze filmfestival van de wereld, als een raket want dat garandeert op zijn minst een wereldwijde distributie van When the Light Breaks. Het is vaak moeilijk voor filmverdelers om beslissingen te nemen op dat vlak. Om hun publiek te bereiken, hebben ze een soort verificatie nodig om veel kijkers in de bioscopen te krijgen. Als je in Cannes de aandacht kunt trekken van deze mensen, betekent dit vaak een springplank naar wereldwijde distributie van je product. Ik ben dus heel trots en vooral enorm tevreden.
Bovendien is het geweldig voor de mensen achter deze film dat hun werk wordt erkend. Als regisseur, zeker als het goed gaat en mensen na een vertoning van je film applaudisseren. Vaak vergeet het publiek echter dat er een heel leger steekt achter zo’n moeilijk project als When the Light Breaks. Ik ben scenarist en regisseur, dus ik ben degene die iets begint te ontwikkelen, maar geleidelijk sluiten meer en meer mensen zich aan bij het project. Het is bijna als de ark van Noach (glimlacht). Ik begin een boot te bouwen en plotseling hebben we een crew. Ik heb het geluk en het voorrecht gehad om mensen te vinden die beter zijn dan mezelf in alle afdelingen en die extra hun best doen om deze reis samen te maken. Het is echt een groepsinspanning. En nu dus hopen dat het grote publiek zijn weg vindt naar de film (glimlacht bezorgd).
Waarom wou je een hartverscheurende tragedie maken over een verhaal dat handelt over diep verdriet?
Rúnar: Je moet weten dat alles wat ik neerpen in mijn scenario’s gebaseerd is op ervaringen uit eerste of tweede hand die ik vervolgens vermeng met fictie.
Bedoel je hiermee concreet dat When the Light Breaks is gebaseerd op waar gebeurde feiten?
Rúnar: Misschien is het je wel opgevallen dat ik de film eindig met het vermelden van twee namen? Wel, normaliter geef ik mijn bronnen nooit prijs, maar het zijn de namen van twee hechte vrienden van mij. Twee jonge mensen die ik inderdaad persoonlijk heel goed heb gekend. Ze zijn allebei overleden. Ik wilde When the Light Breaks specifiek aan hen opdragen.
Hoe verliep het schrijfproces?
Rúnar: Als antwoord op je vraag heb ik een fantastische metafoor: ik sta aan de oever van een rivier en wil de overkant bereiken, dus ik gooi stenen in de rivier, lees verschillende ideeën. Het kunnen beelden zijn, een gedicht, van alles. Sommige stenen zinken, andere steken boven het water uit en andere vormen een fundament. Als ik het gevoel heb dat ik van steen naar steen kan springen om de overkant te bereiken, begin ik te schrijven (grinnikt). Dit proces van ‘stenen gooien’ kan soms maanden duren, maar daarna schrijf ik vrij snel de eerste versie. Ik maak geen gedetailleerde scène-opzet of uitgebreide samenvattingen omdat dat voor mij de nuances en de flow doodt. Zodra meer mensen bij het project betrokken raken, blijven we samen schrijven, ontwikkelen we het plot en schrappen we flarden tekst. Intussen stellen we ons dan vragen als: hoe gebruiken we de narratieve middelen van cinema? Hoe brengen we emoties over met geluid, beelden, kleuren, enzovoort?
Je vorige speelfilm Echo dateert al van 2019.Waarom heb je vijf jaar gewacht om When the Light Breaks te realiseren?
Rúnar: Het duurde ongeveer een jaar om het scenario af te werken. Vervolgens hebben we nog een jaar moeten knokken om de financiering rond te krijgen. En dan nog eens een jaar om alles in te blikken. Dan heb je nog de voorbereiding en promotie voor de release van de film. Het publiek ziet het eindproduct in een tijdsbestek van ongeveer anderhalf uur, maar daar gaan enkele hardwerkende jaren aan vooraf (glimlacht). Een film kost veel moeite om te maken, maar het is een werk van liefde.
Hoe voelt het nu de film af is en op de wereld wordt losgelaten?
Rúnar: Nu laat ik de film los en voel ik opluchting. Ik moest dit grote verlies van deze twee veel te vroeg afgebroken levens op de een of andere manier uit mijn persoonlijk emotioneel systeem krijgen. Maar als iets, zoals bijvoorbeeld een doos, lange tijd op een plank heeft gestaan en je die dan uiteindelijk verplaatst, laat het een lege plek achter. Het is me gelukt om van de doos af te komen en ben blij dat die nu eindelijk weg is. Nu trek ik de wereld rond om mijn film persoonlijk te promoten via ettelijke filmfestivals die voorafgaan aan de uiteindelijke release.
Waarom situeer je de gebeurtenissen allemaal binnen één etmaal?
Rúnar: Ik vond het interessant om het verhaal zo compact mogelijk te houden, daarom wou ik alles situeren binnen zo’n kort mogelijk tijdsbestek. De film opent met zonsondergang en eindigt opnieuw met een zonsondergang, 24 uur later. Als je je geliefde abrupt en definitief verliest op een totaal onverwachte manier, dan verandert dat, ongeacht je leeftijd, finaal je leven. De achtergebleven persoon voelt dan van alles tegelijk. Het is een soort van achtbaanrit. Dezelfde dingen die je aan het huilen maken, maken je ook aan het lachen. Tegelijkertijd, of vijf seconden later. Voor mij is dit de samenvatting van wat het leven in se is. Maar we lachen niet altijd, zelfs niet op de gelukkigste dag en we huilen ook niet altijd. Er is schoonheid in het alledaagse en er is humor in verdriet.
De titels van je films vind ik opvallend markant. Eerst was er Volcano, daarna Sparrow, vervolgens Echo en nu When the Light Breaks. Kan je hierover reflecteren en wat betekent de titel When the Light Breaks exact?
Rúnar: Ik hou ervan om de titel in meer dan één richting te laten wijzen. Het moet niet te voor de hand liggend zijn. Ik maakte een kortfilm genaamd Anna en dat was gewoon de naam van het hoofdpersonage. Toegegeven, de deze keer veel langere titel is een uitzondering in mijn volledig werk, maar ik vind het leuk om filmtitels te verzinnen die niet rechttoe rechtaan zijn en iets impliceren dat op verschillende manieren geïnterpreteerd kan worden. Ik vind het onderhoudend om iets te bedenken dat ik poëtisch vind. Tot nu toe hadden mijn films allemaal een titel bestaande uit één woord, behalve dus mijn meest recente (glimlacht). Maar er is een klein verschil in betekenis tussen de Engelse en de IJslandse versie. Een directe vertaling van Ljósbrót zou breking van licht zijn, datgene wat wij concreet zien. In het IJslands zijn het samengestelde woorden: Ljós is licht en Brót betekent breking. Ik maak het nodeloos te gecompliceerd, vermoed ik (lacht). Kort en duidelijk: de titel verwijst naar het concept van lichtbreking, wat symbool staat voor het vinden van schoonheid te midden van verdriet.
Je beschikte over een groepje uitstekende heel jonge acteurs. Hoe heb je die zo zorgvuldig kunnen selecteren?
Rúnar: Een goed jaar voor de geplande opnamen zijn we al gestart met de casting. We hebben in het begin de nadruk gelegd op het vinden van de twee jonge vrouwen die centraal stonden in de film. En toen begonnen we de cast rondom hen op te bouwen. Er is enorm veel jong acteertalent in Ijsland, maar ik wou voor When the Light Breaks echt de crème de la crème omdat het voor deze film van cruciaal belang was om de juiste mensen te vinden om het groepje droeve personages dat met aangrijpende omstandigheden en ook nog eens heel diep emotioneel wordt geconfronteerd, zo naturel mogelijk uit te beelden en er échte mensen van vlees en bloed te maken.
Waarom twee vrouwen, waarvan een pan-seksuele, in de hoofdrollen?
Rúnar: Goh, waarom niet (lacht)? Ik heb het gevoel dat deze generatie, en vooral jonge volwassenen van deze leeftijd, met name in creatieve sectoren, heel anders naar gender kijken dan hun ouders; het is geen issue voor hen. Voor hun ouders en grootouders is dat nog wel zo, ook al proberen de meeste van ons in de westerse wereld open-minded te zijn. Maar het is een proces. Voor jongere generaties is dit absoluut geen punt, trouwens: we zijn allemaal toch maar gewoon mensen (glimlacht).
Vrouwen hebben bovendien zusterschap. Wij als mannen hebben wel broederschap, maar dat is fundamenteel anders dan hechte zusterschap (monkellachje). En zusterschap is écht wel iets heel bijzonders. Wat ik niet leuk vind in films en verhalen, is dat vrouwen tegen elkaar worden opgezet. De meeste vrouwen die ik ken, hebben onderling een soort koesterende gehechtheid met elkaar. Persoonlijk heb ik het geluk om een geweldige moeder, drie zussen, een toffe vrouw die trouwens de producente is van al mijn films, en een lieve dochter te hebben. Ik weet dus wel degelijk waarover ik praat. Trouwens mijn D.O.P. is een vrouw, net als mijn producente en ook mijn production designer is een vrouw (glimlacht). Ik heb dus wel een pak ervaring over die zusterschap waarover ik het daarnet had (lacht). Het is zo’n cliché dat vrouwen onderling met elkaar strijden. Dit is onzin, zij hebben eerder een innige band, ze begrijpen elkaar. Oké, ze kunnen verschillende meningen hebben, maar dat maakt hen geen rivalen of vijanden, omdat ze elkaar begrijpen als mens.
Hoe ga je om met zo’n stel jonge acteurs op de set?
Rúnar: Ik werk altijd nauw samen met mijn acteurs en beschouw mijn geschreven script als een blauwdruk die we vervolgens samen bespreken. De dialoog is van primordiaal belang en moet voor mij altijd heel vlot en natuurlijk aanslaan bij het publiek. Iedereen vindt wel zijn eigen woorden voor dezelfde ervaring. Ze nemen hun personages in bezit, dus het is belangrijk voor mij om ze persoonlijk te begrijpen. Wanneer we samen hun personages ontwikkelen, gaat het erom hun leeftijdsgenoten heel authentiek weer te geven. Hoewel ik sommige aspecten van hen wel kan relateren, ben ik niet altijd volledig in synchronisatie met de jonge acteurs. Af en toe ben ik soms wel een beetje verward over mijn eigen leeftijd. Ik ben helaas’ een ferm stuk ouder dan hen (ondeugend lachje).
Waarom gebruik je doorheen de film voortdurend de fantastische melodie Odi et Amo van je landgenoot Jóhann Jóhannsson? Dat is toch de muzikale uitvoering van hét beroemde liefdesgedicht van Catullus?
Rúnar: Het is inderdaad fenomenaal mooie muziek van Jóhannsson. Hij was een geniaal componist die echter ook veel te vroeg is overleden en die er wonderwel in geslaagd is om de poëzie van Catullus te vertalen in imponerende muziek. De Romeinse dichter Catullus wist in de eerste eeuw voor Christus, waar het in de liefde op neerkwam want hij noemde het ‘odi et amo’, Het is absoluut mijn favoriete werk van Jóhannsson en het is, bij mijn weten nog nooit eerder in een film gebruikt. Het is een van zijn eerste werken en het is zo menselijk, ook al wordt het ‘gezongen’ door een computer. Het combineert de schoonheid van klassieke muziek met iets helemaal anders. Ik besloot de lyrics van de song niet te ondertitelen in de film, maar het is Latijn en het betekent: “Ik hou van, ik haat, ik weet niet waarom. Ik wil dit niet, maar het gebeurt weer. Ik kan het voelen en het verscheurt me.” En dat past uitstekend bij de gemengde emoties en de liefdesperikelen van de jonge personages in When the Light Breaks.
