Ben-Hur: A Tale of the Christ 

Ben-Hur: A Tale of the Christ viert in 2025 zijn honderdste verjaardag, maar ondanks zijn leeftijd blijft het een van de meest imponerende films ooit gemaakt. Het verhaal speelt zich af rond het jaar nul, in een Judea dat gebukt gaat onder Romeinse onderdrukking. Judah Ben-Hur, een telg uit een voorname Joodse familie, ontmoet zijn jeugdvriend Messala opnieuw, die inmiddels is uitgegroeid tot een ambitieuze en nietsontziende Romeinse centurio.

Hun vriendschap blijkt snel verleden tijd wanneer Messala een toevallig vallende steen tijdens een parade misbruikt om Ben-Hur weg te werken als vermeende samenzweerder. De eens gerespecteerde Judah belandt geketend aan een roeibank op een Romeinse galei, terwijl zijn moeder en zus in de kerkers verdwijnen en zijn trouwe dienaar Simonides wordt gefolterd om het familiekapitaal te onthullen.

Ondanks de onmenselijke omstandigheden houdt Ben-Hur stand, wat de aandacht trekt van de Romeinse bevelhebber Quintus Arrius. Tijdens een chaotische zeeslag redt Ben-Hur diens leven, waarop Arrius hem adopteert en meeneemt naar Rome. In korte tijd groeit Ben-Hur in de hoofdstad van het Imperium Romanum uit tot een beroemde wagenmenner, maar zijn verleden laat hem niet los. Bij zijn terugkeer naar Judea krijgt hij via de rijke sjeik Ilderim de kans op een directe confrontatie met Messala, die eveneens deelneemt aan de groots opgezette wagenrennen.

Wat volgt is een van de meest legendarische actiescènes uit de gehele filmgeschiedenis: een halsbrekende race, gedraaid op een gigantische set met echte paarden, echte snelheid en echte gevaren en uitgevoerd met een technische bravoure die zelfs honderd jaar later nog verbazing wekt. Messala komt verknipt en vernederd uit het duel en Ben-Hur heeft eindelijk zijn persoonlijke wraak voltrokken.

Maar nu die last van hem afvalt, verschuift zijn blik naar grotere zaken. Zijn dienaar Simonides blijkt het familievermogen niet alleen te hebben veiliggesteld, maar zelfs te hebben laten groeien. Ben-Hur besluit deze rijkdom in te zetten voor de ‘koning der Joden’ over wie het volk spreekt. Wanneer hij hoort dat deze door de Romeinen is gearresteerd, staat hij op het punt een gewapende opstand te ontketenen, totdat hij Jezus ontmoet op diens weg naar Golgotha. Die korte, stille confrontatie ontneemt hem zijn woede en laat ruimte voor verlossing.

Wat Ben-Hur: A Tale of the Christ uit 1925 vooral uniek maakt, is niet alleen het verhaal, maar de ongekende schaal waarop het werd verfilmd. De in Nebraska geboren regisseur Fred Niblo (1874-1948) stond vooral bekend als een van de belangrijkste cineasten uit de stomme filmperiode van Hollywood en had voor Ben-Hur: A Tale of the Christ al een reeks uitstekende prenten op zijn naam zoals The Marriage Ring, The Haunted Bedroom, The Woman in the Suitcase, The Mark of Zorro, leidde een productie die naar hedendaagse maatstaven bijna onvoorstelbaar chaotisch was, met talloze second units, stuntploegen en parallelle opnamen.

Het budget explodeerde, sets werden afgebroken en herbouwd en duizenden figuranten vulden de massascènes. Toch leverde deze turbulentie een epos op die de lat voor epische cinema voorgoed verlegde. Vooral de technische kant is indrukwekkend: dynamische camerabewegingen die hun tijd ver vooruit waren, experimentele kleurenbeelden in two-strip Technicolor, gedurfde montage tijdens de actiescènes en een cinematografie die nog steeds fris oogt. Zelfs zonder vaste soundtrack – stomme films werden immers begeleid door live-orkesten of solo-pianospel – blijven de beelden krachtig genoeg om op zichzelf een emotionele lading te dragen.

Ook het acteerwerk, al deels geworteld in de theatrale stijl van het stomme tijdperk, heeft verrassend moderne momenten. Ramon Novarro weet Ben-Hur een menselijke, kwetsbare kern te geven, terwijl Francis X. Bushman een Messala neerzet als een meedogenloze, maar charismatische antagonist. Sommige nevenplots, zoals die rond Simonides en zijn dochter Esther, blijven wat onaf, maar dat doet weinig af aan de algemene kracht van dit drama.

Een weetje is beslist dat een tal van toen nog onbekende acteurs participeerden als figurant in de talrijke massascènes. Enkele namen: John Barrymore, Lionel Barrymore, Joan Crawford, Gary Cooper, Douglas Fairbanks, Clark Gable, Harold Lloyd, Carole Lombard, Mary Pickford, Colleen Moore en Lillian Gish, en indrukwekkende lijst en al deze namen werden stuk voor stuk A-listers hoewel ze niet werden opgenomen in de eindcredits van Ben-Hur: A Tale of the Christ.

In de filmgeschiedenis staat Ben-Hur: A Tale of the Christ als een mijlpaal omdat dit historisch document het bijbels-epische-genre definieerde en een onmisbare blauwdruk vormde voor latere kolossen als Ben-Hur (1959) van William Wyler met Charlston Heston, The Ten Commandments, Cleopatra en zelfs moderne spektakelfilms als Gladiator. Het was een van de duurste producties van zijn tijd, maar ook een van de meest winstgevende en bewees dat cinema niet alleen verhalen vertelt, maar ook kan overweldigen door schaal, ambitie en visuele durf.

Honderd jaar na zijn première is het meermaals bekroonde Ben-Hur: A Tale of the Christ nog steeds een monument, een historisch meesterwerk dat zowel het hoogtepunt is van de stomme cinema als een voorbode van alles wat Hollywood later zou worden. Het is een werk dat niet alleen zijn tijd ver vooruit was, maar dat ook vandaag nog overeind blijft als een indrukwekkend voorbeeld van wat film kan zijn wanneer ambitie, vakmanschap en verbeelding elkaar vinden op het juiste moment.

Genre: drama, romantiek, geschiedenis, avontuur, actie
Jaar: 1925
Regisseur: Fred Niblo
Cast: Roman Novarro, Francis X. Bushman, May McAvoy, Betty Bronson, Claire McDowell
Land: USA
Speelduur: 143 minuten