76. Berlinale – deel 3 

Tegenwoordig is het voor een festivaldirecteur – zowel in het veld van film als bij de podiumkunsten – moeilijk om politieke controverse te ontwijken. Zo zit ook de Berlinale weer op de wip. Na de opening werd festivaldirecteur Tuttle reeds gedwongen alles uit de kast te halen om de bezwaarlijke uitspraak van juryvoorzitter Wim Wenders – “we moeten ons buiten de politiek houden” – te verantwoorden. Daarna moest ze een gerechtvaardigd weerwoord formuleren op de open brief, die door vele prominenten uit de filmwereld werd ondertekend, met de vraag waarom de Berlinale geen standpunt inneemt ten opzichte van de Gaza-kwestie, terwijl ze dat wel doet tegenover Oekraïne en Iran.

Dit gebeurde allemaal achter de schermen, maar is wel tekenend voor hoe delicaat en complex het in de kunstenwereld geworden is – en zeker sinds de politiek zich er steeds meer mee bemoeit – om tot een evenwicht te komen waarbij alle partijen tevreden zijn. Deze actualiteit even terzijde, om terug tot de film te komen.

Of, nu we toch op de politieke toer zijn, wil ik even drie films vermelden die op totaal verschillende wijze politieke en mondiale thema’s aankaarten.

In competitie werd een groot deel van het publiek verbijsterd door de Turks-Koerdische film Kurtuluş (Salvation) van Emin Alper. Het verhaal ontvouwt zich midden in een uitgestrekte vlakte waarvan de onvruchtbare grond met veel moeite moest worden bewerkt om vruchtbare velden te creëren. Twee dorpjes – het ene hoog tegen een torenhoge berg gebouwd, het andere eronder verspreid over een vlak gebied, van ver zichtbaar en volkomen weerloos – liggen met elkaar in conflict.

De wrok zit diep, zeker bij de hoger gelegen arme gemeenschap, maar dorpshoofd/sjeik Ferit weet zijn clan te temperen. Wanneer hij enkele dagen weg moet, draagt hij kortstondig de leiding over aan zijn broer Mesut. Gekweld door ijverzucht omdat hun vader hem niet tot leider had aangewezen, en geplaagd door duivelse – of door Allah gezonden – nachtmerries, groeien bij hem waanideeën en irrationaliteit uit tot een gestaag toenemende haat. Extreem fanatiek jut hij de dorpsgemeenschap op tot het omverwerpen van de gevestigde orde en het uitroeien van het lager gelegen dorp.

Dit leidt tot een massapsychose die angstaanjagend herkenbaar aanvoelt. Mesut wordt, tot op het randje van het hatelijke, beklemmend geïncarneerd door Caner Cindoruk. De echo die in Kurtuluş klinkt, galmt spijtig genoeg buiten de filmzaal nog na. Mocht Emin Alper, naast de mooie vogelperspectieven van het landschap en het doelmatige gebruik van de kronkelende straatjes van het dorp, de film esthetisch nog meer kracht hebben gegeven, dan was het een echte klapper geweest. Nu zijn het vooral de boodschap en de sfeer die doorwegen en een collectieve emotie oproepen. Desalniettemin blijft het een film die confronteert en tot discussie prikkelt.

In Effondrement ontleedt Anat Even op een veel subtielere en persoonlijkere wijze het Israëlisch-Palestijnse conflict. Met radicaliteit en tegelijk serene stilte observeert haar bewogen documentaire de ruïnes van een versplinterde wereld. Met een diepgaande gevoeligheid voor de kwetsbaarheid van grenzen en identiteiten keert ze terug naar een plek die ooit haar thuis was en nu het toneel is van een existentiële catastrofe.

Zonder zich te verlagen tot simplistische beschuldigingen onderzoekt Effondrement de relatie tussen verantwoordelijkheid en machteloosheid. Het documentaire essay beschouwt niet enkel het trauma van 7 oktober als een keerpunt dat een hele samenleving in een staat van verlamming en woede stortte, maar gaat verder door de daaropvolgende verwoesting van Gaza niet te zien als een geïsoleerde gebeurtenis, maar als onderdeel van een lange keten van onmenselijke discriminatie. Even stelt de pijnlijke vraag hoe geweld kan ontstaan uit de as van de eigen vernietiging en kan escaleren tot geweld dat nu het bestaan van de buurman bedreigt.

Ze slaagt erin de machteloosheid die velen in dit conflict voelen een vorm te geven die de slachtoffers aan beide zijden met respect behandelt, zonder de politieke realiteit te verhullen. De film eindigt niet met een oplossing, maar kan wel worden gezien als een hommage aan alle onschuldige slachtoffers van deze grote oorlog van wraak.

De nieuwste film van Rithy Panh, Nous sommes les fruits de la forêt, benadrukt in prachtige beelden en met fraai poëtische vertellingen de grote noodzaak om cultuur en natuur te behouden. De in harmonie levende maar steeds verder ingekrompen Bunong-bevolking in de hooglanden van Noordoost-Cambodja wordt bedreigd door klimaatverandering en de ernstige gevolgen van landontwikkeling door internationale bedrijven.

Met archiefbeelden uit verschillende tijdperken en actuele opnames van hun bestaan laat Panh zien hoe hun unieke levenswijze stapsgewijs is veranderd. Zijn film stelt wezenlijke vragen over hoe het hedendaagse kapitalisme en de klimaatverandering knagen aan de zelfredzaamheid, het geloof en de tradities van een etnische gemeenschap. Panhs documentaire is een krachtig, intiem en poëtisch werk, maar het eraan verbonden betoog blijft uiteindelijk wat open.

Na al deze wereldproblematiek is het tijd voor wat verademing. Die kregen we in de competitie gelukkig aangeboden door het Oostenrijkse filmduo Tizza Covi en Rainer Frimmel. Als laatste huurder van een typisch Weens appartementsgebouw vecht in The Loneliest Man in Town de Weense bluesmuzikant Alois Koch, alias Al Cook, tegen zijn uitzetting.

Hij kan moeilijk afscheid nemen van de herinneringen, de vele bluesalbums en memorabilia die hem zowat zijn hele leven omringden. Uiteindelijk zwicht hij voor de vastgoedmakelaar, verkoopt zijn inboedel, ontmoet zijn ex-vrouw – die hem verliet omdat hij haar als Beatlesfan een Elvis-album gaf; had ze geweten dat hij nog een Jimi Hendrix-ticket op zak had, dan was ze misschien gebleven – bekijkt nog eenmaal video-opnames uit zijn jonge jaren, maar blijft, net als Santiago in The Old Man and the Sea, ondanks zijn lot dromen van iets groters.

Covi en Frimmels semi-documentaire kroniek zit vol heerlijke tragikomische momenten en een melancholie die in zowel verhaal als beeld vaag aan Kaurismäki doet denken. In wezen is The Loneliest Man in Town een relatief kleine film. Toch behandelt hij met onweerstaanbaar plezier, fijnzinnigheid en stijl grote thema’s als gentrificatie, eenzaamheid op oudere leeftijd en de vraag hoe je ondanks alle tegenslag een zelfstandig en goed leven kunt leiden.

Alois’ vertolking van de gefictionaliseerde versie van zichzelf is onweerstaanbaar mooi: iemand die de blues met elke cel van zijn wezen beleeft. Zoals Alois/Al Cook geniet van de blues, zo behaagt Covi en Frimmels film in elke noot. Met Wim Wenders als juryvoorzitter, en naast de reeds opmerkelijke Rose, is deze film zeker een tweede Oostenrijkse kanshebber voor een van de festivalprijzen. Een betrouwbare bron vertelde me dat Lumière er als de kippen bij was om deze zalige en behaaglijke film aan te kopen. Mooi dat hij in de Vlaamse zalen zal komen.

Of de Finse horror-fantasie Yön Lapsi (Nightborn) van Hanna Bergholm ook op distributie mag rekenen, weet ik niet, maar hij zou zeker niet misstaan op het Brusselse BIFFF. Rupert Grint keert ditmaal niet terug naar Hogwarts, maar naar een mystiek woud en een afgelegen woning die ooit tot de oma van zijn bruid behoorde. Wat voor Saga (Seidi Haarla) en haar Britse echtgenoot Jon (Rupert Grint) een nieuw begin moest worden, draait na de geboorte van hun eerste kind, Kura, uit op een ware nachtmerrie.

Hun boreling is een huilbaby met ongewoon veel haar die er geen enkel probleem mee heeft te bijten tijdens de voeding. Wanneer de familie voor de geboorteborrel langskomt, vernemen we dat Saga zelf ook geen doorsnee kind was. Aan bloed ontbreekt het niet in deze losgeslagen postnatale stress-saga. De film weet te boeien, maar tegelijk overvalt je het gevoel dat je dit monsterkind- en trollenverhaal al in sterkere varianten hebt gezien, zoals in de magistrale folk-horrorfilm Lamb (2021).

Tot hier mijn berichten uit Berlijn. Nu is het afwachten wie de hoofdvogel afschiet. Mijn keuze is gemaakt – tenzij er na mijn vertrek nog filmwonderen op het scherm verschenen. Je weet het nooit: het zou niet de eerste keer zijn dat een film die op het einde van het festival wordt vertoond, wanneer bij velen de vermoeidheid begint door te wegen, uiteindelijk met de lauweren gaat lopen.