The Swedish Connection (Den Svenska Länken) 

Oskar Schindler, de Duitse industrieel die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn fabriek in het bezette Polen gebruikte om ruim 1200 Joodse arbeiders te beschermen tegen de Holocaust kent zowat iedereen, zeker sedert Steven Spielbergs succesvolle speelfilm Schindler’s List uit 1993.

Gösta Engzell daarentegen kent bijna niemand. Hij was een Zweedse jurist en diplomaat die door zijn listige activiteiten naar schatting zo’n 35 000 Joden heeft gered van de Endlösung tijdens WO II. Engzell treedt nu dankzij de Netflix-original The Swedish Connection (originele Deense titel: Den svenska länken) uit de onbekendheid. Zijn verhaal is zeker zo straf en heroïsch als dit van Schindler, maar de Zweedse regisseurs Thérèse Ahlbeck en Marcus Olsso zijn natuurlijk Spielberg niet en Henrik Dorsin die Engzell vertolkt, heeft niet het charisma van een Liam Neesen. Toch is The Swedish Connection een heel verdienstelijk, interessant en historisch drama, al is de toon heel wat luchtiger dan Spielbergs beroemde en met acht Oscars bekroonde biopic.

Gösta Engzell (1897 – 1997) is een onopvallende man die in de jaren 1940 werkt voor het Zweedse ministerie van Buitenlandse Zaken. Een introverte, bescheiden en ‘typische’ ambtenaar van de bureaucratie. Maar zo iemand is hard nodig wanneer Duitsland stap voor stap de rest van Europa begint in te nemen. De meeste inwoners lopen geen direct gevaar, aangezien Zweden zich neutraal opstelt in de oorlog. Behalve als ze Joods zijn, want zij worden door de nationaalsocialisten doelgericht opgepakt en vervolgd ongeacht hun nationaliteit. Samen met zijn nieuwe collega Rut Vogl (Sissela Benn) en een handvol andere medewerkers, gaat Engzell daarom aan de slag om deze mensen te redden door juridische mazen in de wet te benutten en zo de Duitsers telkens weer bedachtzaam om de tuin te leiden.

Over effectieve heldendaden tijdens de Holocaust zijn er in het verleden al heel wat films gemaakt. Het bekendste voorbeeld is zonder twijfel de al reeds aangehaalde Schindler’s List. The Swedish Connection gaat in grote lijnen een vergelijkbare richting uit, maar verschilt toch op een aantal belangrijke punten. Dat begint al bij het hoofdpersonage, want een timide bureaucraat is nu niet bepaald het type waaruit filmhelden worden gesneden.

Gösta Engzell is kaal, tamelijk klein van gestalte, te zwaar, contactschuw en zo kleurloos en onopvallend dat je hem nauwelijks opmerkt zelfs als hij naast je staat. Ook compenseert Engzell zijn uiterlijk niet met humor of een uitgesproken persoonlijkheid. Hij is er gewoon en net daardoor was hij de juiste man op het juiste moment als het om geheime activiteiten ging.

Ook qua toon zijn er duidelijke verschillen tussen de twee biografische films. Het is op zijn minst ongebruikelijk hoe humoristisch The Swedish Connection is opgezet. Het wordt weliswaar nooit een pure wat sullige ambtenarenkomedie. Toch valt op hoe vaak alles met een knipoog wordt gebracht. Of dat wel verantwoord is, is bediscussieerbaar. Mag je eigenlijk grappen maken over de Holocaust? Maar ergens past het wel omdat het niet alleen om de heldendaad zelf gaat, maar ook om de absurditeit van de Kafkaiaanse bureaucratie als wapen. Hier zijn het paragrafen die het verschil maken, geen achtervolgingen of nachtelijke sluipacties.

Dat is ook de reden waarom het regie- en scenarioduo voor deze aanpak heeft gekozen. Hoe belangrijk en indrukwekkend het werk van deze mensen ook is, filmisch gezien is het onderwerp niet vanzelfsprekend spannend. Hoe boeiend kan het zijn om mensen achter een bureau te zien zitten? Gelukkig is The Swedish Connection gebaseerd op ware gebeurtenissen en is de prent ook relatief kort, want met een speelduur van ongeveer 100 minuten is dit oorlogsportret een stuk compacter dan veel andere historische biopics.

Henrik Dorsin, die Gösta Engzell vertolkt, zet een ernstig, bedachtzaam en ethisch standvastig personage neer. Hij straalt integriteit en plichtsbesef uit, al biedt het scenario hem weinig emotionele mogelijkheden deze eigenschappen te verkennen. De bijrollen – collega’s op het ministerie, politieke oversten en diplomatieke figuren – functioneren als radertjes binnen de historische context en krijgen spijtig genoeg te zelden een eigen diepgang.

De uitbeelding van het Zweden van de jaren veertig is degelijk uitgewerkt: formele kostuums, sobere kantoren en gedempte belichting versterken het klimaat van onzekerheid. De cinematografie gebruikt koele tinten die aansluiten bij het institutionele karakter van het verhaal. De muziek is discreet en plechtig en onderstreept de toenmalige tijdsgeest heel functioneel zonder te overdrijven. Alles is professioneel uitgevoerd, maar zonder uitgesproken stilistische vondsten.

Al deze elementen samen maken The Swedish Connection het bekijken waard, weet je meteen ook – op een onderhoudende manier – wie de illustere ‘onbekende’ Gösta Engzell eigenlijk was en biedt het de kijker ook de mogelijkheid om te genieten van deze wat andere vorm van heldendom.

Genre: drama, biopic, oorlog
Jaar: 2026
Regisseur: Thérèse Ahlbeck, Marcus Olsson
Cast: Henrik Dorsin, Sissela Benn, Jonas Karlsson, Marianne Mörck, Christoffer Nordenrot
Land: Zweden
Speelduur: 102 minuten