Edith Kiels Schipperskwartier uit 1953 bewijst dat je voor een vlijmscherpe cinema-ervaring geen melancholische Franse nouvelle vague of gortdroog Italiaans neorealisme nodig hebt, maar gewoon een flinke dosis rasechte Antwerpse volkshumor.
Waar menig filmhistoricus de neiging heeft om de Vlaamse filmgeschiedenis pas te laten beginnen bij de existentiële havenkades van Meeuwen Sterven in de Haven of de rurale poëzie van De Loteling, twee ijkpunten van Roland Verhavert uit respectievelijk 1955 en 1974, herinnert deze heerlijke bioscoophit Schipperskwartier ons eraan dat cinema in de eerste plaats een feest moet zijn.
Edith Kiel (1904-1993), de feitelijke artistieke motor achter de legendarische Antwerpse Filmonderneming (AFO), serveert met deze film een komische uppercut die zestig jaar na datum nog steeds leest en kijkt als een geoliede, doldwaze machine. Het is een volbloed klucht die met een rotvaart en een flinke knipoog door de straten van de Antwerpse havenbuurt raast.
Het plot is even ongecompliceerd als effectief: midden in het roerige Schipperskwartier klonteren de kruidenierszaak van Jef (een onnavolgbare, hyperactief gesticulerende Charles Janssens, een geboren en getogen Antwerpenaar) en het café van cafébaas Rik (René Bertal) gezellig samen. Rik is een getourmenteerde weduwnaar met drie ontembare koters die alleen door de geduldige huishoudster Anneke (Co Flower) in het gareel worden gehouden.
Wanneer bemoeial Jef besluit dat Rik dringend aan een vrouw moet vinden en daarvoor een stiekeme krantenadvertentie plaatst, slaat de komische motor met een luide knal aan. Wat volgt is een heerlijk chaotisch web van begripsverwarringen, opdringerige bruiden-in-spé en amoureuze misverstanden die onvermijdelijk escaleren in een knalfeest waar de bierbrouwers wel bij varen.
Hoewel de prent door filmcritici weleens smalend werd afgedaan als banale ‘volksfilm’, getuigt de regie van Kiel van een ijzersterk en onderschat vakmanschap. Vanaf de openingsscène, waarin de camera van Walter Lassally (inderdaad, de latere Oscarwinnaar van Zorba de Griek) zwierig door de dokken en over de Scheldekaaien glijdt, voel je dat dit geen statisch gefilmd toneelstukje is.
Kiel en Lassally vangen de authentieke, rauwe sfeer van het Antwerpen van de jaren 50 in al zijn authenticiteit. Deze komedie functioneert daardoor onbedoeld als een schitterend tijdsdocument: de dampende cinemazalen van weleer ruiken in elk shot bijna naar vers getapte pils en dampende tabaksrook. De timing is bovendien vlijmscherp en de visuele gags en verbale pingpongwedstrijden volgen elkaar in zo’n moordend tempo op dat je amper de tijd krijgt om naar adem te happen.
Onder die humoristische, met Antwerps dialect doorspekte bovenlaag, schuilt echter een opmerkelijk degelijke sociologische en feministische ondertoon. Edith Kiel moest als in Duitsland geboren regisseuse na de Tweede Wereldoorlog noodgedwongen op de voorgrond treden omdat haar partner Jan Vanderheyden wegens collaboratie buitenspel stond.
Juist in Schipperskwartier etaleert zij haar progressieve blik op man-vrouwverhoudingen. Terwijl de mannen in de prent vooral uitblinken in infantiele plannetjes, emotionele blindheid en luidruchtig haantjesgedrag, zijn het de vrouwen die de échte touwtjes in handen hebben. Huishoudster Anneke is niet louter een passief object van affectie, maar het emotionele anker en de slimste strateeg van de hele buurt. Kiel viert de arbeidersklasse niet door hen belerend te bestuderen, maar door hun veerkracht, humor en onderlinge solidariteit tot de absolute norm te verheffen.
Schipperskwartier is trouwens cinema zonder pretentie, maar met een gigantisch hart en een feilloos gevoel voor entertainment. Het is het soort film dat bewijst dat komedie een serieuze zaak is, aangedreven door een bruisende cast en een regisseuse die wist hoe ze een publiek moest inpakken. Gecementeerd door de aanstekelijke, accordeon-gedreven muziek van Al Van Dam en Jean Evans, is dit een meesterlijke Vlaamse klassieker die je het best serveert met een smakelijk schuimend Antwerps ‘Bolleke Koninck’ in de hand. Dit stukje puur erfgoed verdient het om gekoesterd, herontdekt en vooral keihard om gelachen te worden.
Genre: komedie
Jaar: 1953
Regisseur: Edith Kiel
Cast: René Bertal, Charles Janssens, Co Flowers, Piet Bergers, Joris Collet
Land: België
Speelduur: 100 minuten
