Subscribe Now
Trending News
De geboorte van de sprekende film – deel 2
SINGING IN THE RAIN (c) The Movie Database (TMDB)
Artikel

De geboorte van de sprekende film – deel 2 

Honderd jaar klank, revolutie en vernieuwing in de filmgeschiedenis

Singin’ in the rain

In 1928 verscheen Lights of New York, eveneens van Warner Bros. en geregisseerd door Bryan Foy. Deze romantische crime wordt doorgaans beschouwd als de eerste langspeelfilm waarvan alle dialogen met gesynchroniseerd geluid werden opgenomen. Waar The Jazz Singer nog grotendeels op de conventies van de stille film steunde, maakte Lights of New York het gesproken woord tot een doorlopend onderdeel van de filmische vertelling. Daarmee werd duidelijk dat opgenomen dialoog niet langer een spectaculaire toevoeging hoefde te zijn, maar de basis kon vormen van een volledige speelfilm.

De overgang verliep echter niet overal even snel. Bioscopen moesten investeren in geluidsapparatuur, studio’s moesten hun productieruimten aanpassen en filmmakers moesten leren omgaan met nieuwe technische beperkingen. Een film die vroeger met relatief eenvoudige camera’s en veel bewegingsvrijheid kon worden opgenomen, stelde nu andere eisen. De microfoons waren aanvankelijk beperkt in hun bereik en gevoeligheid. Camera’s maakten bovendien lawaai, waardoor ze soms in geluiddichte behuizingen werden geplaatst. Dat bemoeilijkte het bewegen van de camera en beperkte de vrijheid van regisseurs.

Ook acteurs werden met nieuwe uitdagingen geconfronteerd. Hun stem moest passen bij het personage dat ze op het scherm uitbeeldden. Een acteur die in de stille film uitblonk door zijn expressieve gezicht en lichamelijke mimiek, kon minder overtuigend blijken wanneer zijn stem niet bij het personage paste. Andere acteurs, vooral degenen met ervaring in theater, zang of gesproken toneel, vonden in de geluidsfilm juist nieuwe kansen. Sommige sterren verloren hun populariteit, terwijl nieuwe namen door hun stemgeluid bekendheid verwierven.

De film Singin’ in the Rain uit 1952, geregisseerd door Gene Kelly en Stanley Donen, zou deze overgang later op een humoristische manier verbeelden. De film speelt zich af tijdens de overgang van de stille film naar de talkies en toont acteurs en filmmakers die worstelen met ongeschikte stemmen, onhandig geplaatste microfoons en technische problemen. Hoewel het verhaal fictief is en de gebeurtenissen vereenvoudigt, geeft de film een levendig beeld van de onzekerheid en de creativiteit die de overgang kenmerkten.

APPLAUSE (c) The Movie Database (TMDb)
APPLAUSE (c) The Movie Database (TMDb)

Geluidsfilm als nieuwe kunstvorm

Toen geluid eenmaal zijn intrede had gedaan, ontdekten filmmakers al snel dat het niet uitsluitend ging om het opnemen van gesprekken. Geluid kon een verhaal vertellen, spanning opbouwen, een ruimte voelbaar maken en emoties oproepen die niet rechtstreeks uit het beeld voortkwamen. De interessantste regisseurs waren dan ook niet noodzakelijk degenen die het meest spraken, maar degenen die ontdekten hoe beeld en klank elkaar konden aanvullen, tegenspreken of versterken.

Een vroeg en bijzonder voorbeeld is Applause uit 1929 van Rouben Mamoulian. De regisseur gebruikte geluid om de kijker door een omgeving te leiden en experimenteerde met afzonderlijk opgenomen stemmen en de combinatie van geluiden tijdens de montage. In de openingsscène horen we een fanfare die de overgang naar een theater aankondigt. Het voor die tijd technisch vergevorderde geluid krijgt een ruimtelijke functie: het suggereert een wereld buiten het beeld en leidt de kijker naar de plaats waar de actie zich afspeelt. Het is een vroeg bewijs dat de geluidsfilm niet simpelweg een gefilmde toneelvoorstelling hoefde te worden.

Ook Blackmail (1929) van Alfred Hitchcock verdient een plaats in dit verhaal. De Britse regisseur maakte aanvankelijk een stille versie van deze psychologische thriller, maar er werd eveneens een geluidsversie geproduceerd. Hitchcock gebruikte de mogelijkheden van het geluid om de psychologische beleving van zijn personage te versterken. Een bijzonder bekend voorbeeld is een scène waarin het woord knife steeds nadrukkelijker naar voor komt in de geluidsbeleving van een vrouw die betrokken is bij een gewelddadige gebeurtenis. Andere gesprekken en omgevingsgeluiden lijken daarbij naar de achtergrond te verdwijnen. Het geluid wordt zo een uitdrukking van haar angst en schuldgevoel, eerder dan een neutrale registratie van wat er in de kamer gebeurt.

Dit was een belangrijke stap. De camera kon laten zien wat een personage zag, maar geluid kon bovendien suggereren wat dat personage hoorde, vreesde of innerlijk beleefde. De filmische ruimte werd daardoor psychologisch rijker. Het onderscheid tussen wat de kijker ziet en wat hij hoort, werd een nieuw instrument in handen van de regisseur.

In de Verenigde Staten ontwikkelde ook de musical zich razendsnel. The Broadway Melody (1929), geregisseerd door Harry Beaumont, was een van de eerste grote Hollywoodmusicals die volledig op geluid steunden. Liedjes, dialogen en choreografie werden samengebracht in een vorm waarin de muziek niet langer alleen begeleiding was, maar de motor van het verhaal kon worden. De geluidsfilm maakte het mogelijk om populaire liedjes via de bioscoop bij een enorm publiek te verspreiden. Daardoor ontstond een nauwere band tussen Hollywood, de muziekindustrie en het sterrendom.

Tegelijkertijd bleef niet iedereen overtuigd van de artistieke voordelen van de nieuwe technologie. Sommige regisseurs vreesden dat de camera zou verstarren en dat film te afhankelijk zou worden van dialogen. De Franse filmmaker René Clair onderzocht in Sous les toits de Paris (1930) juist hoe geluid selectief kon worden ingezet. Hij liet muziek en stemmen opkomen en verdwijnen, gebruikte geluid om een omgeving op te roepen en maakte soms van het ontbreken van geluid een dramatisch middel. Zijn werk toonde dat een geluidsfilm niet voortdurend hoefde te praten om betekenisvol te zijn.

BLACKMAIL (c) The Movie Database (TMDb)
BLACKMAIL (c) The Movie Database (TMDb)

De nieuwsfilm

De artistieke ontwikkelingen gingen hand in hand met technische vernieuwingen. Het Vitaphone-systeem van Warner Bros. werkte met afzonderlijke platen, maar de optische geluidsregistratie bood een aantrekkelijk alternatief doordat de geluidsinformatie op de filmstrook zelf werd vastgelegd. Daardoor werd de synchronisatie betrouwbaarder en kon de distributie efficiënter worden georganiseerd.

Het verschil lijkt op het eerste gezicht technisch, maar was van groot belang. Bij een afzonderlijke plaat moesten de projector en de platenspeler gedurende de hele vertoning synchroon blijven draaien. Bij optisch geluid waren beeld en klank onderdeel van hetzelfde filmmateriaal. De geluidsstrook kon tijdens de projectie worden gelezen door een lichtbron en een fotogevoelige cel, die de variaties omzette in een elektrisch signaal. Dat signaal werd versterkt en naar de luidsprekers gestuurd.

Een van de belangrijke systemen was Fox Movietone. De technologie maakte het mogelijk om niet alleen speelfilms, maar ook actualiteiten en reportages met opgenomen geluid te presenteren. Het publiek kon nu gebeurtenissen horen die voorheen uitsluitend via beelden en tussentitels werden weergegeven. De stem van een spreker, het geluid van een menigte of het lawaai van een gebeurtenis gaf de nieuwsfilm een nieuwe overtuigingskracht.

De overgang naar geluid veranderde eveneens de technische standaard van filmproductie. De snelheid van 24 beelden per seconde raakte in de geluidsfilmperiode ingeburgerd, mede doordat een stabiele filmsnelheid belangrijk was voor een goede geluidsweergave. Ook de plaatsing van de geluidskop in de projector moest zorgvuldig worden afgestemd op de afstand tussen de beeldopening en het geluidsspoor. Het beeld en het bijbehorende geluid werden immers op verschillende momenten gelezen, zodat ze op het scherm toch synchroon konden verschijnen.

In de loop van de jaren dertig verbeterden microfoons, versterkers, opnameapparatuur en montagetechnieken. Geluid kon steeds beter worden opgenomen en gemengd. Dialoog hoefde niet langer uitsluitend tijdens de oorspronkelijke opname te worden vastgelegd. Filmmakers konden stemmen opnieuw opnemen, geluidseffecten toevoegen en muziek afzonderlijk opnemen. Zo groeide de geluidsmontage uit tot een zelfstandig onderdeel van de filmproductie.

Steamboat Willie
STEAMBOAT WILLIE (c) The Movie Database (TMDB)

Beangstig gefluit

Tegen het begin van de jaren dertig was de geluidsfilm in Hollywood de norm geworden. De snelle overgang betekende niet dat de stille film plotseling overal verdween, maar de grote commerciële industrie investeerde nu massaal in de nieuwe techniek. Geluid werd geïntegreerd in vrijwel alle genres: komedies, melodrama’s, misdaadfilms, musicals, westerns en oorlogsfilms.

Een belangrijk voorbeeld van de nieuwe mogelijkheden is M – Eine Stadt sucht einen Mörder uit 1931 van Fritz Lang. In deze Duitse film over de klopjacht op een kindermoordenaar speelt geluid een cruciale rol in de opbouw van spanning. De moordenaar wordt onder meer herkenbaar door het fluiten van een melodie. Daardoor kan zijn aanwezigheid worden aangekondigd zonder dat hij meteen in beeld verschijnt. Het publiek leert een geluid met een personage te associëren, waardoor het geluid zelf een dramatische waarschuwing wordt.

Dit is een fundamenteel verschil met de vroege geluidsfilm, waarin men vaak vooral trots was dat de acteurs daadwerkelijk konden spreken. In M wordt het geluid een instrument van suspense. De kijker kan iets horen voordat hij het ziet, of een dreiging ervaren zonder dat de bron ervan onmiddellijk zichtbaar is. De geluidsfilm heeft hier een volwassen filmtaal bereikt.

Ook de film All Quiet on the Western Front (1930) van Lewis Milestone toont dat geluid niet alleen voor realisme of dialoog dient. Het geluid van oorlog, de explosies en de dreigende stilte tussen gevechten maken de ervaring van de soldaten intens en confronterend. Juist het contrast tussen lawaai en stilte versterkt de emotionele impact van de beelden.

In dezelfde periode ontwikkelde Walt Disney met Steamboat Willie (1928) een invloedrijke vorm van gesynchroniseerd geluid in animatie. Het korte filmpje, met Mickey Mouse als centrale figuur, verbond beweging, muziek en geluidseffecten op een manier die het ritme van de tekenfilm bijzonder levendig maakte. Het was niet de eerste geluidsanimatie uit de geschiedenis, maar het succes ervan droeg sterk bij aan de popularisering van gesynchroniseerd geluid in tekenfilms.

De geluidsfilm was nu niet langer een nieuwigheid. Ze had zich ontwikkeld tot een veelzijdige kunstvorm die geluid kon inzetten voor humor, spanning, realisme, psychologische verdieping en muzikaal spektakel – (wordt vervolgd).

Related posts