Orwell : 2+2=5 

In 2025 zorgde de Haïtiaanse documentairemaker Raoul Peck met Ernest Cole: Lost and Found voor een van de beste films op het Filmfestival van Oostende. Dit jaar deed hij dat daar vlotjes opnieuw met Orwell 2+2=5. We zijn eigenlijk nog steeds niet bekomen van wat daarin geopenbaard wordt. De film bevat zovele lagen dat je er eigenlijk een thesis aan kunt wijden.

In eerste instantie leest de film als een biografie van Eric Arthur Blair, die ‘George Orwell’ als pseudoniem gebruikte. We zien hem opgroeien in Birma (het huidige Myanmar) en daar bij de politie gaan. Zo kiemt vrij snel zijn afkeer voor machtsmisbruik. Flashforward naar 1947 wanneer Orwell op het Schotse eiland Jura aan zijn laatste boek begint, 1984. We horen Damian Lewis (Homeland) als voice-over van Orwell citeren uit brieven en andere schrijfsels van de schrijver-journalist. Door ons als kijker te laten tijdreizen verbindt Raoul Peck het heden met het verleden. Volgens Peck had Orwell het allemaal gezien, geanalyseerd en ons via zijn geschriften en romans gewaarschuwd. Daarvoor ontstond terecht het adjectief Orwelliaans als synoniem voor autoritaire mechanismes: toezicht, censuur, corruptie, machtsmisbruik en de huidige vormen ervan fake news, algoritmes en drones. Nu eens wordt Orwell wereldwijd geprezen maar even vaak zowel bij extreemlinks als extreemrechts verguisd. Hij zou een verrader zijn van de socialistische/communistische zaak. Peck toont in Orwell 2+2=5 archiefbeelden van Orwells deelname aan de Spaanse burgeroorlog waar hij zich aansloot bij de communisten en en hoe op een gegeven moment leiders daarvan worden gedood door de KGB. Dat verweeft Peck met een fragment uit Ken Loachs Land of Freedom.

Orwell 2+2=5 klaagt totalitarisme aan over het gehele spectrum. Gestoorde uitspraken of beelden van lieverdjes als Stalin, Poetin, Trump, Bush Jr, Pinochet, Marcos, Museveni en diverse Chinese leiders gaan hand in hand met statements waar u van achterovervalt van Europese rechtse politici als Viktor Orban of Marine Le Pen, maar evenzeer van media of technologiegiganten als Bezos, Dell, Musk, Berlusconi of Murdoch.

George Orwell verklaarde zelf dat al wat hij na 1936 schreef tegen totalitarisme is. Volgens Peck creëerde Orwell fictie die de wereld en de woorden openbaren zoals ze werkelijk zijn. Raoul Peck zelf koos voor het medium ‘documentaire’ om wantoestanden te onthullen en hij weet helaas waarover hij spreekt en filmt. Raoul Peck ontvluchtte op achtjarige leeftijd met zijn familie zijn geboorteland Haïti om te ontsnappen aan de dictatuur van Duvalier. Peck: “Ze ‘verwijderden’ iedereen die geen uitgesproken supporter was van het nieuwe regime. Wanneer je onder een dictatuur geleefd hebt, herken je de signalen die we vandaag zien: journalisten die het hoofd buigen en niemand die durft zeggen dat de koning naakt is en onzin uitkraamt.” Aan deconstructie van racisme wijdde Peck eerder alI Am Not Your Negro (2016) en zijn bekroonde HBO docuserieExterminate All the Brutes (2021). Apartheid en racisme in de Verenigde Staten staan centraal in zijn vorige meesterwerk Ernest Cole: Lost and Found (zie bespreking elders op deze site). Bovendien was Peck minister van Cultuur in Haïti van 1966-1997.

Tijdens een lezing aan de Radboud Universiteit na een vertoning van Orwell 2+2=5 eerder dit jaar, plaatste de ethicus Marcel Becker rake kanttekeningen: “Een kritiek van de film is dat politici verwarring schoppen over wat waar en onwaar is, maar dit verwijt treft ook Orwell 2+2=5 zelf. In tal van associaties legt de film verbanden tussen toen en nu, maar of alle banden terecht zijn is nog de vraag.” Marcel Becker concludeert evenwel: “De film is huiveringwekkend goed van toepassing op de situatie van vandaag.”

Met beelden van de bestorming van het Capitool en uitspraken van Trumpaanhangers bewijst Peck dat bij heel wat burgers de macht geslaagd is in een totale brainwashing.

Beelden van boekverbrandingen in de Verenigde staten linkt Peck aan scènes uit Fahrenheit 452 van François Truffaut. Newspeak heerst in de huidige samenleving. Ook in België spreken velen over illegalen in de plaats van vluchtelingen. Wie kritiek heeft op het beleid van de huidige Israëlische regering krijgt overal al snel het etiket antisemitisme opgekleefd. Inval in Oekraïne heet dan Speciale Militaire Operatie. Orwell 2+2= 5 bevat een minutenlang aaneenrijgen van hedendaagse voorbeelden van Newspeak, geprojecteerd in gigantische letters. Een hallucinante filmervaring die je als kijker het gevoel geeft in de huid van het personage Winston Smith uit 1984 te zitten. Nog schrijnender wordt het wanneer de moord op Jamal Ahmad Khashoggi ter sprake komt. Taal als middel van geweld maar ook als vorm van verzet.

Raoul Peck legt ook bloot hoe de Amerikaanse Big Tech met algoritmes, deepfakes en andere AI-toepassingen communicatie sturen en manipuleren. Marcel Becker herinnerde ons tijdens zijn lezing aan de oorspronkelijke belofte van het internet: mensen verbinden en een tegenkracht organiseren en hoe er ook van Twitter hoge verwachtingen waren. “In potentie is die tegenkracht er nog steeds, het probleem is dat Big Tech veel te dicht aanschurkt tegen de machtspolitiek”, aldus nog Becker. Inmiddels is het zover gekomen dat mensen het vaak niet meer aandurven om kritiek te uiten via diezelfde media of kanalen uit angst dat het later tegen hen gebruikt kan worden, bijvoorbeeld om nog toegang te krijgen tot een land als de Verenigde Staten.

Gelukkig laat Peck ook de tegenkrachten aan het woord, van congreslid Alexandria Ocasio-Cortez en Bernie Sanders tot gerenommeerde professoren, sociologen en filosofen als Pierre Bourdeau, Robert W. McChesney, Zeynep Tüfekçi, Shoshana Zuboff, Albert Einstein of schrijvers als Salman Rushdie en Milan Kundera.

Kritisch denken en verzet blijven als enige oplossingen over in samenlevingen waar je zelfs van feiten niet meer zeker bent. Het wordt almaar moeilijker als jouw eigen denken zo subtiel gestuurd wordt dat je je amper bewust bent van beïnvloeding die je blik vernauwt, denken we maar aan algoritmes. Raoul Peck omschreef al in interviews hoe moeilijk het bovendien nog is om dergelijke onderzoeksdocumentaires te maken. Producenten gaan failliet doordat de streamingnetwerken dergelijke kritische stemmen niet aan het woord (mogen of durven?) laten.

Zo deed Orwell 2+2=5 ons denken aan het werk van Johan Grimonprez zoals Shadow World en Soundtrack To A Coup d’État. Raoul Pecks film bevat ten slotte ook leuke weetjes zoals hoe Terry Gilliam twijfelde tussen de titels Brazil en 1984 ½ voor zijn eigen dystopische prent. Voor filmfanaten een plezier om talrijke filmfragmenten te ontdekken uit de twee versies van 1984, de animatiefilm Animal Farm, maar ook uit eerdere biografische films over Orwell zelf. ‘Zoveel informatie, wat een loodzware film moet Orwell 2+2=5 wel niet wezen’, horen we u denken. Allerminst, Raoul Peck is een meester in het gebruik van stiltes en rustpauzes. Daar zorgen onder andere de diverse passages voor op het eiland Jura, waar Orwell verzorgd wordt voor tuberculose (u ziet bacillen op de begin- en eindgeneriek) en zijn testament, 1984, aan een slakkentempo afwerkt.

Onze nieuwsgierigheid is alvast meer dan gewekt om de films waar Peck naar verwijst te (her)bekijken en het werk van de talrijke geciteerde onderzoekers te bestuderen. Een bewijs des te meer wat een geniale prent Orwell 2+2=5 is, als hij je zowel instant informeert, waarschuwt en je aanzet tot verdere verdieping. Relevanter kan een film niet zijn anno 2026. En neen, Wim Wenders en co, film moet allesbehalve neutraal zijn, tenzij in Zwitserland misschien.

Genre: documentaire, biografie
Jaar: 2025
Regisseur: Raoul Peck
Cast: Damian Lewis (voice-over)
Land: Verenigde Staten, Frankrijk
Duur: 114 minuten