Soms is het verhaal achter een filmproductie veel sensationeler dan de film zelf. Stromboli (Terra di Dio) bijvoorbeeld is daar een treffend voorbeeld van. De film wordt vaak als traag, somber en inhoudelijk wat afstandelijk ervaren, maar is filmhistorisch vooral beroemd vanwege de omstandigheden waarin hij tot stand kwam. De gereputeerde Italiaanse regisseur Roberto Rossellini – jawel, de vader van Isabella – draaide de prent eind jaren veertig met Ingrid Bergman in de hoofdrol, op het Italiaanse vulkaaneiland Stromboli.
Tijdens de opnames werden Bergman en Rossellini verliefd, hoewel beiden op dat moment nog getrouwd waren. Toen Bergman bovendien zwanger bleek te zijn, was het schandaal compleet. De Amerikaanse pers reageerde verontwaardigd en de actrice, die tot dan toe bekendstond als het toonbeeld van natuurlijke schoonheid en deugdzaamheid, viel in de christelijk-conservatieve Verenigde Staten in ongenade.
Het bleef echter niet bij een affaire. Rossellini en Bergman scheidden van hun partners, trouwden nog datzelfde jaar en kregen samen drie kinderen. Daarnaast maakten ze zeven films voordat ook hun huwelijk in 1970 strandde. Hollywood heeft door de jaren heen wel vaker dergelijke liefdesperikelen gekend, maar bij Stromboli is het vooral boeiend hoe de gebeurtenissen achter de schermen opvallende parallellen vertonen met het verhaal en de personages in de film zelf. Fictie en werkelijkheid vloeien hier op een bijzondere manier samen, iets wat perfect aansluit bij het documentaire karakter van Rossellini’s cinema.
Het filmverhaal: in 1948 verblijft de Litouwse Karin (Ingrid Bergman) in een Italiaans vluchtelingenkamp. Wanneer haar visumaanvraag voor Argentinië wordt afgewezen, stemt ze ermee in te trouwen met de jonge visser Antonio (Mario Vitale), die hopeloos verliefd op haar is. Hij neemt haar mee naar zijn geboorte-eiland Stromboli, maar eenmaal aangekomen wordt Karin geconfronteerd met een hard en troosteloos bestaan.
Het vulkanische eiland is kaal en rotsachtig. Veel jongeren zijn al vertrokken, waardoor vooral ouderen achterblijven die in uiterst eenvoudige omstandigheden leven. De visserij vormt vrijwel de enige bron van inkomsten. Als buitenstaander wordt Karin met wantrouwen bekeken door de gesloten dorpsgemeenschap. Slechts enkele oudere mannen en de priester (Renzo Cesana), die Engels spreken, bieden haar enige steun. Intussen hangt de dreiging van de voortdurend rokende vulkaan als een donkere schaduw boven het dagelijkse leven.
De grootste kracht van Stromboli schuilt in de realistische, haast documentaire beeldtaal. Rossellini vermeed de filmstudio en draaide volledig op locatie aan de voet van de vulkaan. Die authenticiteit komt bijzonder sterk naar voor tijdens de indrukwekkende scènes van de traditionele tonijnvangst, waarin de eilandbewoners hun zware en bloederige arbeid uitvoeren.
Juist door die ongepolijste werkelijkheid oogt Karin nog sterker als een vreemde eend in de bijt. Ze spreekt nauwelijks Italiaans en kan zich niet neerleggen bij de eenvoudige woning die haar echtgenoot haar biedt, met tochtige ramen en afbladderende muren. Ze probeert het huis naar haar eigen smaak in te richten, maar weigert tegelijk zelf de handen vuil te maken.
Karin is bovendien geen gemakkelijk of sympathiek personage. Ze commandeert de mannen die haar woning moeten verbouwen, laat stoffen vermaken door de naaister en zoekt financiële steun bij de priester, waarbij ze subtiel haar aantrekkingskracht inzet. Terloops wordt gesuggereerd dat ze tijdens de oorlog bescherming genoot van een SS-officier, waardoor ook haar verleden in een ambigu daglicht komt te staan.
Toch geeft Ingrid Bergman haar personage een indrukwekkende waardigheid en een zekere vrouwelijke zelfstandigheid. Binnen de beperkingen van haar tijd probeert Karin voortdurend haar eigen keuzes te maken. Nadat haar man haar mishandelt vanwege de dorpsroddels, besluit ze uiteindelijk het eiland te ontvluchten door de vulkaan over te steken. Uitgeput stort ze echter in en beleeft ze een bijna religieuze openbaring, waarna ze zich lijkt neer te leggen bij haar lot en de geboorte van haar kind. Vanuit hedendaags perspectief is dat moeilijk als uitgesproken feministisch te beschouwen, maar het blijft een opmerkelijk gelaagd vrouwenportret.
Dat Bergman tijdens de opnames zelf zwanger was van Rossellini, een getrouwde man die ze nog maar kort kende, geeft de film een extra betekenislaag. Ze verliet haar echtgenoot, een succesvolle tandarts in de Verenigde Staten, om in Italië een nieuw leven te beginnen met een van de grondleggers van het Italiaanse neorealisme. Net als Karin koos ook Bergman voor een onzeker bestaan, ver weg van haar vertrouwde wereld. Waar Karin uiteindelijk op Stromboli blijft, koos Bergman bewust voor haar nieuwe leven met Rossellini en keerde ze Hollywood tijdelijk de rug toe.
Stromboli is geen drama waarmee het makkelijk meeleven is. Het trage tempo en de afstandelijke personages maken identificatie meestal vrij lastig. Toch blijft de prent een fascinerend document, zowel door zijn uitzonderlijk authentieke beelden als door zijn belangrijke plaats in de filmgeschiedenis. Bovendien straalt Ingrid Bergman met een natuurlijke intensiteit die de ruwe landschappen van Stromboli volledig overstijgt. Alleen al om haar indrukwekkende aanwezigheid en Rossellini’s compromisloze neorealistische aanpak blijft Stromboli een productie die de moeite waard is.
Genre: drama
Jaar: 1950
Regisseur: Roberto Rossellini
Cast: Ingrid Bergman, Mario Vitale, Renzo Cesana, Mario Sponzo, Gaetano Famularo
Land: Italië, Verenigde Staten
Speelduur: 107 minuten
