De acteur Hendrik Höfgen (Klaus Maria Brandauer) wil maar één ding: zijn droomrol spelen, die van Mephisto uit Goethes Faust en wel in de hoofdstad. Zijn huwelijk met Barbara (Krystyna Janda), de dochter van een professor, effent het pad naar de Berlijnse society van de jaren twintig. Wanneer de nazi’s aan de macht komen en Barbara moet emigreren, aarzelt de ambitieuze opportunist niet lang. Hij kiest voor succes en keert de moraal de rug toe. Onder de bescherming van Göring (Rolf Hoppe) klimt hij op tot intendant van het Staatstheater. Maar het pact met de duivel heeft uiteraard zijn prijs.
Het lijkt niet meer dan logisch dat Hendrik Höfgen (Klaus Maria Brandauer), de protagonist van Mephisto, de film van de Hongaarse scenarist en regisseur István Szabó die in 1981 met de Oscar voor beste niet-Engelstalige film werd bekroond, zijn levensrol vindt in de gelijknamige duivel uit Goethes Faust.
Mephistopheles is een verleider die een pact sluit met Faust, verscheurd wordt door tegenstrijdigheden en door velen wordt beschouwd als het interessantste personage uit de Faust-trilogie. De mens Hendrik Höfgen vormt in zekere zin het tegenovergestelde van deze fascinerende figuur. Hij lijkt nauwelijks eigen ambities te hebben en is zich amper bewust van zichzelf. Af en toe duiken er overtuigingen op, maar die gooit hij moeiteloos overboord zodra hij de kans krijgt zijn grote passie te beleven: op de planken staan en zichzelf daarbij volledig uitwissen.
Höfgen, wiens levensloop gebaseerd is op die van de historische acteur Gustaf Gründgens, slaagt er bijzonder gemakkelijk in zichzelf uit te schakelen, omdat er nauwelijks een eigen identiteit aanwezig lijkt. Wat voor een persoonlijkheid moet doorgaan, is hooguit een vage indruk van een ik, te onbestendig om overeind te blijven. In het Hamburger Volkstheater verwerft Höfgen snel roem en aan het Pruisische Staatstheater groeit hij uit tot een boegbeeld van de Duitse theatercultuur. Mephisto vertelt dus ook het succesverhaal van een man die zijn roeping en zijn levensmissie vervult: acteren.
Maar István Szabó gaat een stap verder en stelt de vraag welke prijs Höfgen moet betalen om deel uit te maken van dat succes. Het nationaalsocialisme toont zijn bruine klauwen en heeft symbolen nodig die de eigen ideologie kracht bijzetten. Zoals een kunstenaar die zich zonder tegenspraak onderwerpt aan de fascistische machinerie.
In Hendrik Höfgen komt de Januskop van de kunst volledig tot uiting: haar vermogen om te inspireren, maar ook om te ontmenselijken. Höfgen is onmiskenbaar een genie. Wanneer hij op het podium staat, worden de scène, de toeschouwers en de hele zaal meegesleept door een energie die door haar intensiteit en overgave uitzonderlijk is. Klaus Maria Brandauer (Die Weber, Olympa) vertolkt Höfgen in een fenomenale prestatie die de internationale filmgeschiedenis nooit meer zal zal vergeten. Hij legt de onbestemde innerlijke wereld van zijn personage bloot en kanaliseert die volledig in zijn acteerwerk.
Zijn vertolking is de ultieme vertolking van het acteren zelf. Brandauer brengt een man tot leven die als privépersoon nauwelijks lijkt te bestaan en pas echt functioneert wanneer hij een rol speelt, wanneer hij wordt geregisseerd en in scène gezet. Wanneer hij niet zichzelf hoeft te zijn. Höfgen is dan een niemand, een zelfbedrog, een anonieme, bijna spookachtige verschijning.
Höfgen krijgt pas een gezicht wanneer hij zich volledig achter zijn masker kan verschuilen. Hij bestaat juist wanneer hij niet als zichzelf hoeft te bestaan, wanneer hij wordt geïnstrueerd, geleid en gestileerd. Mephisto is – het kan niet vaak genoeg worden herhaald – een bedwelmend vertolkt psychologisch portret van een man die liever een kunstobject dan een mens wil zijn. Iemand die alleen op het toneel werkelijk functioneert.
Daarmee krijgt de film die is gebaseerd op de roman Mephisto van Klaus Mann, de zoon van de beroemde auteur en Nobelprijswinnaar Thomas Mann, ook een tweede, metaforische betekenis. Via Höfgen onderzoekt Szabó de mentaliteit en de structuren van nazi-Duitsland: een land dat wordt bestuurd door marionetten, die uitsluitend functioneren wanneer ze door anderen worden gedirigeerd. Höfgens bewering dat hij slechts acteur is en geen politicus, is dan ook een doorzichtige uitvlucht. Wie als een marionet blindelings de bevelen van de poppenspeler volgt, maakt zich evenzeer schuldig.
Zelfvernietiging, geldingsdrang en opportunisme vormen de kern van zijn tragische ontwikkeling. Gevangen in zijn masker en zichzelf tot aanpassing dwingend, offert hij zijn morele integriteit op aan zijn artistieke ambities. Zijn talent wordt tegelijk zijn grootste kracht en zijn noodlottige zwakte.
De met een Oscar bekroonde Mephisto is een buitengewoon indrukwekkend psychologisch portret van een man die alleen lijkt te bestaan wanneer hij op de planken staat. Hij wil niets anders dan acteren, omdat hij buiten die wereld nauwelijks houvast vindt en niet weet hoe hij anders moet leven. István Szabó regisseert beheerst en bedachtzaam. Hij dompelt zijn beelden onder in halfduister en laat ze contrasteren met felle lichtaccenten, zonder ooit de ware energiebron van de film uit het oog te verliezen: Klaus Maria Brandauer en die een vertolking neerzet van uitzonderlijk formaat in een grootse film.
Genre: drama, politiek
Jaar: 1981
Regisseur: István Szabó
Cast: Klaus Maria Brandauer, Krystyna Janda, Ildikó Bánsági, Rolf Hoppe, Karin Boyd
Land: Hungarije, Duitsland, Oostenrijk
Speelduur: 144 minuten
