Het Italiaans-Oostenrijkse duo Tizza Covi en Rainer Friemel mocht dit jaar de VIENNALE afsluiten met de nauw bij Aki Kaurismäki aansluitende, ‘bluesy’ film The Loneliest Man in Town. Met melancholie, diepe levenswijsheid en een fijnzinnige vorm van humor slagen beide cinematografische ambachtslieden er opnieuw in om een personage met een ontwapenende authenticiteit neer te zetten. Na het bekijken van hun film zal bluesgitarist en levenslange Elvis-fan Alois Koch, alias Al Cook, niet langer een onbekende zijn.
De VIENNALE bewijst keer op keer een uitzonderlijk festival te zijn. Dat wordt meermaals beaamd door bezoekers, professionelen en filmmakers. Het blijft een unieke ontmoetingsplek waar dialoog en uitwisseling minstens even belangrijk zijn als de filmvertoningen zelf. Documentairemakers, experimentele cineasten, fictieregisseurs, festivalprogrammatoren, filmcritici en producers mengen zich ongedwongen en met zichtbaar plezier onder het publiek en elkaar. Het is precies die dynamiek die de VIENNALE haar unieke karakter geeft, waarbij bezielde discussies en rijkelijk vloeiende drank de avond moeiteloos tot diep in de nacht laten uitlopen.
Het gebeurt zelden dat een film je werkelijk overdondert, maar Biografie de Jorge Luis Borges van de Argentijnse regisseur Mariano Llinás doet dat vanaf het eerste moment. Daarom hoop ik dan ook dat het FFG-publiek zich niet liet afschrikken door dit driedelige, driehonderddertig minuten lange filmmonument. Van Llinás, die met Historias extraordinarias (2008) en La Flor (2018) naam en faam verwierf, weet je op voorhand dat je geen standaardfilm voorgeschoteld krijgt. De film is gestructureerd als een puzzel en verwerpt elke chronologie. Hij leest eerder als een detectiveverhaal waarin de filmmaker als een soort Watson naast de excentrieke Holmes – onderzoeker, specialist en essayist Ernesto Montequín – het onderzoek leidt. Hun traject is een ervaringsgerichte reis die weloverwogen en voortdurend van richting verandert, waarbij ze het publiek meeslepen in hun zoektocht.
Hoewel Llinás’ bewondering voor Borges onmiskenbaar is, schuwt hij het niet om diens controversiële politieke opvattingen, huiveringwekkende uitspraken en de keuzes die hij gedurende zijn carrière maakte, aan te kaarten. De film voert ons langs de steden die Borges bezocht, de huizen waar hij woonde, de plekken waar hij werkte, de mensen die hij kende, de vrouwen van wie hij hield en de problemen waarin hij terechtkwam. Naast het biografische aspect gaat de film net zozeer over het maken van een film. We zien Llinás de film als het ware voor onze ogen opbouwen, wat af en toe voor een komische noot zorgt. Dogmatische Borges-fans zullen de film wellicht een oneerbiedige biografie noemen. Toch voel je achter de grappen, de zelfverwijzingen en de creatieve, chaotische poging om de wereld van de schrijver op te roepen, de essentie van een gekwelde man die op zoek was naar iets wat op geluk leek. Biografie de Jorge Luis Borges is speels, zelfreflectief, onorthodox en energiek. Kortom, een waar filmgeschenk.
Daartegenover bood die andere grootheid van de Nuevo Cine Argentino, Lisandro Alonso, een heel andere ervaring. Met La Libertad Doble keert hij terug naar de verheerlijking van het alledaagse en de pure poëzie van zijn iconische debuut La Libertad (2001). Houthakker Misael Saavedra woont en werkt na 25 jaar nog steeds in het woud van de Argentijnse provincie La Pampa. Zijn leven is onveranderd, tot hij vanwege bezuinigingen in de hulpsector noodgedwongen zijn mentaal zieke zus – overtuigend gespeeld door de Chileense actrice Catalina Saavedra – moet meenemen naar zijn geïmproviseerde hut midden in het bos.
Aanvankelijk oogt La Libertad Doble als een remake van zijn voorganger, maar schijn bedriegt. Waar de camera voorheen Misaels leefwereld observerend documenteerde, is hij ditmaal een actief personage dat opduikt binnen een fictief kader. Tegelijkertijd laat Alonso het economische en politieke verval van Argentinië nadrukkelijker in het verhaal doorsijpelen. La Libertad Doble verzet zich tegen een audiovisuele cultuur die steeds meer wordt gedomineerd door versnelling, fragmentatie en vluchtige beelden, en vestigt de aandacht op levens die doorgaans buiten beeld blijven. De film vermijdt dramatische trucjes en laat de beelden, geluiden en personages het verhaal dragen. Laten we hopen dat de vrijheid die Misael en Alonso genieten, niet bedreigd wordt.
Natuur en ecologie staan centraal in Holy Wood Dust, de nieuwste documentaire van Viktor Kossakovsky. Na het zien van deze film stel je ongetwijfeld vragen bij je volgende aankoop van een kerstboom. Hoewel zijn recentere films sterk afwijken van zijn meer intieme, ruwe, rauwe, tastbare en tragikomische portretten van het alledaagse leven in Rusland (Belovy, 1992, en Sreda, 1997), verbreedt hij momenteel zijn blik om het snijvlak van het menselijke ego, milieuvervuiling en de grootsheid van de niet-menselijke wereld te onderzoeken.
In het sterk visueel gecomponeerde Holy Wood Dust, met talrijke horizontale en verticale tracking shots, stelt Kossakovsky de dieperliggende crisis die onze wouden bedreigt aan de kaak. Klimaatverandering en de menselijke impact op het milieu leiden tot boomziekten en een systemische ecologische achteruitgang. Het is echter jammer dat Adrián Berenguer de schreeuw en het stille lijden van de bomen accentueert met een bombastische, Philip Glass-achtige operascore. Holy Wood Dust is een meditatieve oproep en een cinematografisch leerstuk waarin af en toe lichte ironie schuilt en zelfs een knipoog naar Fellini’s La Dolce Vita (1960) zit.
Dat de Rwandese cineaste Mare-Clémentine Dusabejambo dit jaar voor haar langspeelfilmdebuut Ben’Imana zowel de Caméra d’Or als de FIPRESCI-prijs mocht ontvangen, hoeft niet te verwonderen. De Rwandese genocide werd al door meerdere films belicht. De meest spraakmakende daarvan was Hotel Rwanda (2004) van Terry George. Dat een Rwandese maakster Ben’Imana realiseerde, geeft de film een onmiskenbare symbolische slagkracht. Het fysieke en morele lijden dat vrouwen tijdens de verschrikkelijke genocide moesten doorstaan, is een onbeschrijfelijke tragedie die nog steeds een open zenuw blijft.
In haar film behandelt Dusabejambo de noodzaak om te veroordelen en tegelijkertijd wrokgevoelens te ontmantelen. Ze legt nauwgezet de rauwe spanning vast van een dorp waar overlevenden en daders gedwongen worden dicht bij elkaar te leven. Het verhaal speelt zich af in een klein Rwandees dorp in 2012. Vénéreda wijdt zich aan vergeving en faciliteert gespreksgroepen tussen slachtoffers en de families van daders. Haar zus Suzanne houdt er een uitgesproken afwijzende mening over gratieverlening op na. De grootmoeder is de zwijgende getuige die probeert te leven met de onuitsprekelijke wonden uit het verleden die ze met zich meedraagt.
De dochter Tina, verliefd op en zwanger van een Hutu, zit gevangen in de nasleep van de genocide en brengt haar moeder aan het wankelen. Dat leidt uiteindelijk tot een doorbraak en de mogelijkheid van een echte toekomst. Dusabejambo bouwt haar film op met een visueel verbluffende stijl en een kalme toon. Toch schuilt onder die schijnbare sereniteit een verborgen spanning van onuitgesproken waarheden. Tina’s zwangerschap fungeert daarbij als een verstorend element dat de schijnbare rust doorbreekt en een sluier van angst en geheimen over het huishouden werpt.
Opvallend, en meteen ook een van de sterktes van de film, is dat de genocide nergens wordt opgedrongen, maar zich veeleer buiten beeld manifesteert. Hoe dan ook kun je bij het bekijken van deze film het Belgische koloniale verleden niet vergeten. Na de film blijft vooral de vraag van Suzanne aan haar zus hangen: “Waarom een filosofie van vergeving verdedigen, als vergeving iets diep persoonlijks is – iets waarover niet valt te onderhandelen en dat niet te koop is?” Ben’Imana is een film die blijft hangen en Dusabejambo een filmmaakster die de Afrikaanse cinema nieuw leven inblaast.
Met Gouden Leeuw-winnaar Kvinde Ukendt (Woman Unknown) levert de Deense regisseur May el-Touky een sterke, meer feministische variant op Delvaux’ Een vrouw tussen hond en wolf (1979) af. De film verplaatst ons naar de onmiddellijke nasleep van de Tweede Wereldoorlog. Centraal staat Marie, voor wie Mathilde Arcel in Venetië de prijs voor beste actrice in ontvangst mocht nemen. Ze probeert haar angst krampachtig in bedwang te houden om elke misstap te vermijden die haar sociale of fysieke ondergang zou kunnen betekenen.
Marie was een van de vele huishoudsters van handschoenenfabrikant Christian, die haar heeft uitgekozen als zijn tweede echtgenote. Ondanks de chaos, de weerstand en de publieke afrekeningen op straat geniet Marie als toekomstige bruid van de kalme huiselijkheid en de slaafse orde en stiptheid van haar man. Haar leven tuimelt echter in elkaar wanneer ze bij toeval haar vroegere vriend en dorpsgenoot Karl ontmoet. Hij kent haar ware verhaal, waardoor Marie er alles aan moet doen om haar vroegere relatie met een Duitse soldaat verborgen te houden.
May el-Touky en haar cameraman Jasper Spanning begrijpen de taal van cinema bijzonder goed. In plaats van de geschiedenis uit te leggen, laten ze die verankeren in architectuur, objecten, lichamen, afstanden, kleding en stiltes. Dat zorgt voor een zekere terughoudendheid, maar betekent geenszins een gebrek aan betekenis. Kvinde Ukendt ademt eenzelfde beklemmende sfeer als Glazers The Zone of Interest (2023). Alleen draait el-Touky het mes nog wat dieper door Marie af te schilderen als een ledepop van het patriarchaat en een surrogaat voor de overleden vrouw van haar stoïcijnse echtgenoot. Onder de schijn van een geordend leven schuilt in Kvinde Ukendt een hel van geweld.
