Juwelendief Joe Moore (Gene Hackman) is een meester in zijn vak en komt in geen enkel politiedossier voor. Op klaarlichte dag slaat hij in New York opnieuw toe met een ingenieus plan. Samen met Bobby Blane (Delroy Lindo), Don ‘Pinky’ Pincus (Ricky Jay) en zijn jonge vrouw Fran (Rebecca Pidgeon) dringt hij ongehinderd een juwelierszaak binnen en gaat aan de haal met een kostbare buit. Alleen een klein ongelukje dreigt roet in het eten te gooien: Joe wordt vastgelegd door een bewakingscamera die hij niet meer kan uitschakelen.
Joe besluit dat deze succesvolle roof zijn laatste zal zijn. Met de opbrengst wil hij met pensioen gaan en samen met Fran op zijn jacht gaan leven. Hij is immers niet alleen een begaafd dief, maar ook een gepassioneerd botenbouwer en zeiler. Zijn heler Mickey Bergman (Danny DeVito), die zich naar de buitenwereld voordoet als eigenaar van een textielbedrijf, steekt daar echter een stokje voor. Bergman heeft flink geïnvesteerd in een nieuwe kraak die veel ingewikkelder, maar ook veel winstgevender belooft te worden. Hij wil dat Joe de operatie leidt en bovendien zijn eigenwijze, onervaren neef Jimmy Silk (Sam Rockwell) in de ploeg opneemt.
Om zijn zin door te drijven houdt Bergman de opbrengst van de juwelenroof achter. Dat veroorzaakt spanningen binnen de bende, maar Joe zit financieel aan de grond en heeft weinig keuze. Met tegenzin stemt hij ermee in een vliegtuig van Swissair van zijn lading goudstaven te beroven. Al snel wantrouwt iedereen elkaar en begint ieder zijn eigen noodplan achter de hand te houden.
In feite is Heist de laatste echt grote rol van Gene Hackman, die zich na 2004 uit de filmwereld terugtrok omdat hij naar eigen zeggen geen interessante rollen meer aangeboden kreeg. In Heist (2001) grijpt de toen 71-jarige acteur een scherp en geestig scenario van David Mamet aan om nog eens te tonen waarom hij tot de grootsten behoort. Als Joe Moore domineert hij de film met een natuurlijke autoriteit en een energie die soms doet denken aan James Cagney.
Het plezier van deze crime schuilt niet alleen in Hackmans prestatie, maar ook in de manier waarop zijn medespelers zich door die energie laten meeslepen. Delroy Lindo, Danny DeVito en Sam Rockwell zijn stuk voor stuk uitstekend. Ook Rebecca Pidgeon wiens prestatie in deze heistprent door de critici werd neergesabeld, vormt in haar rol van Fran Moore eigenlijk wel een overtuigend duo met Hackman want tussen beiden ontstaat er echt toch wel een geloofwaardige chemie.
Mamet blijft in deze neo-noir trouw aan de klassieke traditie van het misdaaddrama: scherpe dialogen, uitgewerkte personages en een complex netwerk van relaties en intriges staan centraal. Juist daardoor viel Heist minder in de smaak bij een publiek dat vooral op actie was gericht.
Onterecht? Is Heist ondertussen een echte klassieker? Niet helemaal. Ondanks de briljante cast, de gevatte dialogen, de precieze regie van Mamet en het sterke camerawerk van Robert Elswit, blijft deze crime net iets te glad. Deze thriller maakt gebruik van bekende overvalfilmconventies en houdt daardoor ook een oog op een breder publiek. Het verhaal had misschien nog een stap verder mogen gaan om hetzelfde niveau te bereiken als de dialogen en de personages, waardoor de noir-intrige rond wantrouwen, bedrog en egoïsme nog scherper had kunnen uitpakken.
Toch roept Heist op aangename wijze herinneringen op aan de Franse film noir-traditie, waarin de ‘laatste grote slag’ vóór een zorgeloze toekomst, een terugkerend motief vormt. Van Jules Dassins Rififi (1955) tot Jean-Pierre Melville’s Le Cercle Rouge (1970): steeds opnieuw draait het om criminelen die dromen van een laatste kans op vrijheid. Mamet voegt aan die traditie een galerij van memorabele schurken toe die het vandaag nog steeds waard zijn om herontdekt te worden. Een aanrader.
Genre: crime, actie, drama, thriller, noir
Jaar: 2001
Regisseur: David Mamet
Cast: Gene Hackman, Delroy Lindo, Ricky Jay, Rebecca Pidgeon, Sam Rockwell, Danny DeVito
Land: Verenigde Staten, Canada
Speelduur: 109 minuten
