Lindsay Andersons If… is geen film, maar een cinematografische molotovcocktail. In 1968 bekroond met de Gouden Palm in Cannes en gedragen door de revolutionaire woede van de late jaren zestig, snijdt dit subversieve meesterwerk met een bot mes dwars door de verstikkende hypocrisie van het Britse establishment. Vergeet brave, nostalgische kostschooldrama’s met stijve bovenlippen want If… is een koortsachtige, anarchistische parabel over wat er gebeurt als je de jeugd te lang in een ideologische bankschroef zet.
Het verhaal is gesitueerd in een elitaire Engelse kostschool, een ijzersterke microkosmos voor de rotte Britse klassenmaatschappij. Anderson observeert met een klinische, bijna sadistische distantie hoe het systeem jonge geesten probeert te breken. De hiërarchie binnen de muren is uitzichtloos: de oudere studenten leerlingen die als ordebewakers (prefecten) optreden, de zogenaamde ‘whips’, handhaven de orde met meedogenloze lijfstraffen en psychologische terreur, onder stilzwijgende protectie van een wereldvreemde directie en een schijnheilige geestelijkheid.
Maar Anderson weigert te vervallen in saai sociaalrealisme. Halverwege laat hij alle remmen los en injecteert hij de grauwe werkelijkheid met surrealistische droomlogica en pure rebellie. De grens tussen de dagelijkse repressie en de bloederige wraakfantasieën van de studenten lost volledig op.

Visueel is dit sterk portret een vlijmscherp esthetisch experiment. Cameraman Miroslav Ondříček wisselt schijnbaar willekeurig, maar in werkelijkheid bloedstollend sfeervol, af tussen felle kleursequenties en melancholisch zwart-wit. Wat begon als een budgettaire noodgreep tijdens de opnames, verhief Anderson tot een artistiek statement. Dit abrupte visuele geswitch schudt de kijker constant wakker, doorbreekt de traditionele Hollywood-logica en hamert erin dat je naar een geconstrueerde fabel kijkt. Een inventie die de wetten van de burgerlijke cinema doelbewust saboteert.
Centraal in deze broeiende revolutie staat Mick Travis, een elektriserend officieel filmdebuut van Malcolm McDowell want de scènes die hij eerder vertolkte in de prent Poor Cow van Ken Loach uit 1967, werden echter geschrapt. Met zijn sardonische grijns, onvoorspelbare energie en vlijmscherpe blik belichaamt hij de ultieme middelvinger naar de gevestigde orde. Travis vecht niet zomaar tegen de schoolregels, hij spuugt echter op de banaliteit van blinde gehoorzaamheid. Zijn arrogantie is gevaarlijk, zijn existentiële verveling besmettelijk. Het is precies deze iconische vertolking die direct de aandacht trok van Stanley Kubrick, die in McDowell prompt de perfecte Alex DeLarge zag voor zijn latere cultfilm A Clockwork Orange.
De onvermijdelijke escalatie explodeert in een van de meest schokkende en louterende slotakkoorden uit de filmgeschiedenis. Wanneer Travis en zijn getergde guerrilla-bende tijdens de jaarlijkse herdenkingsdienst vanaf de daken van de school het vuur openen op de verzamelde elite – leraren, kakkerige ouders en generaals – kiest Anderson onvoorwaardelijk de kant van de chaos. Geen moreel sussend antwoord, geen nette catharsis, maar een open, abstract einde dat de kijker dwingt om kleur te bekennen. Zelfs decennia na de roerige studentenopstanden van 1968 heeft If…. niets van zijn provocerende glans verloren. Het blijft een compromisloos, tijdloos monument van pure cinematografische rebellie. Een must!
Genre: drama, tragikomedie, satire
Jaar: 1968
Regisseur: Lindsay Anderson
Cast: Malcolm McDowell, David Wood, Richard Warwick, Christine Noonan, Robert Swann
Land: UK
Speelduur: 111 minuten