Eind jaren vijftig was Fernand Joseph Désiré Contandin, beter bekend als Fernandel, de absolute koning van de Franse komedie. Met zijn iconische paardengebit en elastische gelaatstrekken had hij zich onsterfelijk gemaakt in de beroemde Don Camillo-reeks, waarin hij als de opvliegende maar goedhartige pastoor de degens kruiste met de communistische burgemeester Peppone.
Toch dreigde er rond 1959 een gevaar voor zijn carrière: het legendarische zwaard van Damocles dreigde door risico op herhaling en karikaturisering, zijn carrière te doorboren. Regisseur Henri Verneuil zag dat in en dwong de ster voor hun laatste gezamenlijke project, La Vache et le Prisonnier tot artistieke matiging. Geen groteske grimassen of luide Franse ‘pagnolades’, maar een ingetogen, melancholische vertolking. Het bleek een meesterzet.
Fernandel transformeerde van een pure komiek in een tragikomische antiheld wiens kwetsbaarheid de motor werd van een van de meest humanitaire oorlogsfilms ooit gemaakt. Deze komedie brak in Frankrijk alle records en groeide uit tot een tijdloze klassieker die generaties filmliefhebbers heeft ontroerd.
Het scenario, gebaseerd op een waargebeurd verhaal van Jacques Antoine, blinkt uit in zijn even simpele als geniale premisse. In het oorlogsjaar 1943 besluit de Franse krijgsgevangene Charles Bailly te ontsnappen van de Beierse boerderij waar hij tewerkgesteld is. Zijn vluchtplan is even absurd als brutaal: hij loopt simpelweg de poort uit in zijn gevangenisuniform, met in de ene hand een emmer en in de andere de koe Marguerite. Want wie verdenkt er nu een sjokkende boerenknecht die ogenschijnlijk gewoon zijn vee verplaatst?
Wat volgt is een even tragische als komische odyssee dwars door het hol van de leeuw, waarbij de prent knap balanceert tussen de spanning van een ontsnappingsthriller en de kabbelende rust van een roadmovie. De dynamiek tussen man en dier is subliem uitgewerkt. Marguerite is geen pratend of ‘schattig’ Disney-dier want ze gedraagt zich als een koppige, anonieme koe. Juist dat realisme vergroot de absurditeit van de situatie. Zij bepaalt het tempo, zij dwingt tot pauzes en zij vormt Bailly’s morele kompas en luisterend oor tijdens zijn eenzame reis.
Hoewel de film zich afspeelt in het nazi-Duitsland van de Tweede Wereldoorlog, is de toon opvallend mild. Verneuil koos er bewust voor om de bezetter niet louter als eendimensionale monsters neer te zetten. De Duitse personages die Bailly ontmoet, zijn vaak affabel, oorlogsmoe of simpelweg menselijk. Het mooiste voorbeeld hiervan is de oude Beierse boer die Bailly’s ware identiteit direct doorziet, maar hem met een zwijgzame, vaderlijke wijsheid laat gaan omdat hij zelf al een zoon aan het front heeft verloren.
Deze humanitaire benadering had een diepere politieke lading. Verneuil draaide La Vache et le Prisonnier in 1959, vlak nadat president Charles de Gaulle en de Duitse kanselier Konrad Adenauer de eerste voorzichtige stappen richting de Frans-Duitse verzoening hadden gezet. Dit na-oorlogsavontuur fungeerde als een cultureel breekijzer en toonde miljoenen Europeanen dat voormalige aartsvijanden samen brood konden breken.
Toch was die verzoening in de bioscoopzalen destijds nog broos. De Duitse distributeurs durfden de volledige Franse versie niet aan en voor de Duitse bioscooprelease werd de film met twintig minuten ingekort. Alle scènes die SS-eenheden of zware Duitse tanks toonden, werden rigoureus weggeknipt om het publiek niet te confronteren met de rauwe militaire realiteit van het regime. Door deze ingrepen en door de opnames die daadwerkelijk plaatsvonden in Opper-Beieren en in Esslingen, kreeg het project een sterk grensoverschrijdend karakter.
Cinematografisch heeft La Vache et le Prisonnier zowel onmiskenbare kwaliteiten als enkele dateringsverschijnselen. Het absolute hoogtepunt is Fernandels acteerprestatie, die hier zijn grootste dramatische reikwijdte toont en bewijst dat hij veel meer was dan een man van de gelaatstrek. Ook het tijdloze humanisme en het weigeren van zwart-wit oorlogsretoriek sieren de film.
Keerzijde van de medaille is dat dit komische drama een nogal episodische structuur heeft: de reis is opgebouwd uit losse fragmenten waardoor het tempo in het middendeel soms wat inzakt en sommige ontmoetingen onderweg wat theatraal aanvoelen. Bovendien schuilt er een gevaar in deze benadering: het nazi-regime wordt bij vlagen wel erg mild en idyllisch voorgesteld, waardoor de film de historische wreedheid van de oorlog ietwat romantiseert.
Desondanks tilt de fenomenale anticlimax de prent ver boven de gemiddelde ‘feelgood’-komedie uit. Het legendarische, bitterzoete einde – waarin Bailly na alle ontberingen per ongeluk op de verkeerde trein springt en rechtstreeks terugrijdt naar zijn Duitse gevangenschap – transformeert La Vache et le Prisonnier van een amusante anekdote in een existentiële parabel over het menselijk lot en de ironie van vrijheid. Dankzij de perfecte synergie tussen de regie van Verneuil, de scherpe dialogen van Henri Jeanson en de ingetogen genialiteit van Fernandel, blijft deze tocht met Marguerite een absolute must-see uit de Europese filmgeschiedenis.
Genre: komedie, avontuur, oorlog, drama
Jaar: 1959
Regisseur: Henri Verneuil
Cast: Fernandel, Pierre-Louis, Ellen Schwiers, Ingeborg Schöner, Bernard Musson
Land: Frankrijk, Italië
Speelduur: 118 minuten
