De laatste jaren zijn onze oogleden zo platgewalst met oorlogsbeelden dat we vaak de tragedies vergeten van zij die op de vlucht zijn geslagen voor de bomtapijten. Mattias Bavré maakte met Zlata een intrigerend portret van een dertienjarig meisje dat samen met haar familie naar Gent vluchtte en er een nieuw (veilig) onderdak vond. Fast Forward sprak met Mattias en Zlata af in een Gents cafeetje voor een babbel.
Jouw eerste werk, Z Bratem speelt zich af in Polen en met Zlata kies je voor een Oekraïens verhaal. Zit Oost-Europa verweven in je werk?
Mattias: Mijn moeder is Pools waardoor ik zelf half-Pools ben. Het verhaal van Z Bratem is ontstaan tijdens een familiereis waarbij ik op een bijzondere plek ook bijzondere mensen heb ontmoet. Mijn vriendin is eveneens een Poolse en de situatie in Oekraïne kwam bij ons heel hard binnen omdat het zo dicht bij de deur is. We hadden echt het gevoel dat we iets moesten doen en besloten om ons steentje bij te dragen door vluchtelingen op te vangen waardoor het idee van Zlata is ontstaan. Je kan dus gerust zeggen dat ik een nauwe band heb met de Oost-Europese cultuur.
Kende je Zlata dan voor je aan je documentaire begon?
Mattias: Neen, dat was puur toeval. We hadden ons project via een bepaald platform aangeboden. Zlatas moeder las dit en is zich bij ons komen aanmelden. We hebben Zlata ontmoet in maart 2022 en er was onmiddellijk een band tussen ons die sterk genoeg was om aan de documentaire te beginnen.
Hoe voelde dat voor jou om mee te werken aan een documentaire over jezelf?
Zlata: Ik had gewoon zin om iets nieuws uit te proberen. Het idee trok me aan. Niet alleen qua onderwerp, maar ik was ook best wel nieuwsgierig om te zien hoe alles in zijn werk zat.
Mattias: Door het pijnlijke onderwerp waren het natuurlijk in het begin geen al te gemakkelijke gesprekken. Zo zocht ik naar manieren om met Zlata over haar vader te praten die was achtergebleven of over de oorlogsellende die ze had meegemaakt, maar beetje per beetje werden onze conversaties vlotter en voelden we ons met elkaar verbonden.
De authenticiteit van de documentaire is enorm. Mattias is erin geslaagd om een perfect portret neer te zetten van Oekraïense vluchtelingen. Ik zeg dit omdat ik door persoonlijke omstandigheden zelf ook bij de oorlog betrokken was. Hoe deed jij dat, Zlata?
Zlata: Eigenlijk probeerde ik om zo weinig mogelijk in de camera te kijken door gewoon mezelf te zijn en dat lukte best met Mattias.
Mattias: Ik weet niet of ik het zelf helemaal heb begrepen omdat ik me gewoonweg niet de situatie kan inbeelden waarin Zlata zich bevindt, toch denk ik dat ik daar deels ben in geslaagd. De grote oefening voor mij was de juiste afstand vinden. Weten wanneer ik dichterbij kan komen, maar tevens beseffen wanneer ik een stapje terug moet. Dat heeft heel wat tijd gekost en het is net daardoor dat de documentaire er authentiek uitziet. Alles gebeurde via kleine stapjes en begon op school. Ik zag hoe Zlata zich op school gedroeg met de leerkrachten en haar klasgenoten en hoe ze omgingen met bijvoorbeeld pakweg de taalbarrières. Stilaan kwam daar de camera bij te pas en toen volgde de stap om thuis bij haar te filmen. Zo kwam ik op haar slaapkamer terecht en zag ik daar de tekeningen die ze maakte.
Was er een scenario of volgde Mattias gewoon je leven met je camera?
Zlata: Alles gebeurde vrij spontaan. Zo wandelden mijn moeder en ik wat op straat en hadden we het over een winkel. Dat waren gewoon dialogen die we met elkaar voerden terwijl Mattias aan het filmen was.
Heb je na afloop de documentaire aan je familie getoond?
Zlata: Aan mijn vrienden in Oekraïne heb ik die niet getoond, maar wel aan mijn grootouders. Mijn grootmoeder barstte in tranen uit toen ze het zag.
Een grote rol wordt door je kat vertolkt?
Zlata: Ja, klopt. Toen ik hier in België kwam was alles nieuw voor me, maar ik werd ook geconfronteerd met dingen die ik hier niet zou hebben en mijn kat was daar een zeer goed voorbeeld van. Ik was alsmaar aan het morren om ervoor te zorgen dat mijn kat naar hier kon komen, maar gaandeweg besefte ik dat het niet eenvoudig zou zijn om hem naar hier te brengen.
Waarom koos je een dertienjarig iemand. Was dit om de onschuld van een kind te tonen omdat die de grote dupe zijn van iedere oorlog?
Mattias: Eigenlijk ben ik nooit vertrokken met een bepaald idee in mijn hoofd. Alles begon met mijn fascinatie voor Zlata’s karakter en persoonlijkheid, maar ook doordat ze door de oorlog een transitie heeft moeten meemaken. Een jongvolwassene die geconfronteerd werd met verschillende veranderingen in haar jonge leven en ik wilde weten wat er in het hoofd van deze tiener omging.
Hoe was het voor jou om jezelf op een groot scherm te zien?
Zlata (lacht) : Ik was echt in shock en kwam er vlug achter dat ik niet van mijn eigen stem hou.
Ondertussen is er een oorlogsmoeheid opgetreden. Wil je met Zlata iets bereiken of blijft het de mug die een plasje in de zee maakt?
Mattias: Goede vraag. Toen ik met Zlata begon had ik niet echt de nood om een boodschap te verkondigen en was het mij vooral te doen om deze film te maken. Al wat er daarna gebeurde of zal gebeuren ligt dan ook buiten mijn controle, maar uiteraard hoop ik dat de film een bepaalde empathie zal losweken.
En was het niet moeilijk om de tragedie van een jonge tiener te filmen?
Mattias (diepe zucht) : Uiteraard was dit niet gemakkelijk voor mij, daarom heb ik met Zlata afgesproken om transparant te blijven in alles wat ik doe. Ik vond het ook belangrijk om haar een bepaalde ruimte te geven, wat je bijvoorbeeld ziet in het segment over de tekeningen die ze maakt en eruitziet als een dagboek. Later zei ze me dat ze ook via tekeningen een droomdagboek bijhield.
Die tekeningen van je zijn inderdaad een spiegel van wat je meemaakt, wil je daar later iets mee doen?
Zlata: Ooit hoop ik een artiest te worden die er iets professioneel mee kan doen. Ik denk er dan ook aan om in de toekomst iets creatiefs te gaan studeren.
Zlata werd vertoond op FilmFest Gent, net zoals Z Bratem.
Mattias : Alles begon al met mijn kortfilms die er ook zijn getoond. Langzaam aan begon Film Fest Gent een speciale plaats te worden voor mij en het was echt een fantastische en symbolische ervaring om Zlata daar te kunnen vertonen, want Gent is ook de nieuwe woonplaats voor Zlata.
Hoe kunnen we Zlata zien?
Mattias: Het is een coproductie van Canvas en dus kun je hem binnenkort op televisie zien en je zal het ook kunnen streamen via VRT Max.
Andere filmplannen?
Mattias : Jawel, momenteel zit ik in scenariofase voor een langspeelfilm, die gedraaid zal worden in Polen.
En wat als je binnen een paar jaar een beroemde kunstenares bent geworden, mag Mattias dan weer bij je over de vloer met zijn camera?
Zlata: Absoluut! (schaterlach)
