Billy Wilder was zonder enige twijfel de ongeëvenaarde meester van de intelligente komedie, maar wie zijn carrière overschouwt, merkt al snel dat hij veel meer was dan een begenadigd komedieregisseur. Zelfs zijn luchtigste films bevatten een venijnige ondertoon, scherpe observaties en maatschappijkritiek. Daarnaast bewees hij met meesterwerken als Sunset Boulevard en Witness for the Prosecution dat hij ook zware dramatische thema’s met een uitzonderlijke finesse wist te behandelen. Dat hij na het wereldwijde succes van Some Like It Hot opnieuw een ogenschijnlijk lichte film maakte die in werkelijkheid verrassend diep graaft, zegt alles over zijn zelfvertrouwen als filmmaker.
The Apartment opent als een charmante romantische komedie, maar ontpopt zich gaandeweg tot een ontroerend en bitterzoet drama over eenzaamheid, opportunisme en menselijke waardigheid in de moderne grootstad.
C.C. Baxter (Jack Lemmon) is een onopvallende bediende bij een gigantische verzekeringsmaatschappij in New York. Om carrière te maken stelt hij zijn bescheiden appartement ter beschikking van enkele getrouwde directeurs die er in alle discretie hun buitenechtelijke affaires onderhouden. Zelf blijft hij noodgedwongen buiten wachten terwijl zijn bazen misbruik maken van zijn goedheid. De beloofde promotie blijft echter uit en Baxter beseft steeds meer dat hij vooral gebruikt wordt. Intussen koestert hij gevoelens voor liftbediende Fran Kubelik (Shirley MacLaine), zonder te weten dat ook zij verstrikt zit in hetzelfde cynische machtsspel.
Wat begint als een geestige satire over kantoorpolitiek en carrièrezucht groeit langzaam uit tot een aangrijpend portret van mensen die verloren lopen in een onpersoonlijke maatschappij. Wilder en zijn vaste scenarist I.A.L. Diamond bouwen hun verhaal met een verbluffende precisie op. De humor blijft voortdurend aanwezig, maar krijgt gaandeweg een wrange bijklank. Achter elke grap schuilt een zekere tristesse, achter elke komische situatie een diep menselijke pijn.
Net daarin schuilt het knappe van The Apartment. Wilder weigert de gemakkelijkste weg te kiezen. Waar een klassieke romantische komedie probleemloos zou uitmonden in een voorspelbaar sprookjeseinde, kiest hij voor emotionele eerlijkheid. Zijn personages zijn feilbaar, kwetsbaar en soms zelfs laf, maar daardoor des te geloofwaardiger. De film is niet alleen een liefdesverhaal, maar ook een scherpe aanklacht tegen een bedrijfscultuur waarin ambitie belangrijker wordt geacht dan integriteit en waarin vrouwen al te vaak als gebruiksvoorwerpen worden behandeld.
Jack Lemmon levert misschien wel de mooiste vertolking uit zijn indrukwekkende carrière af. Zijn Baxter is tegelijk komisch, ontroerend en tragisch, een gewone man die ondanks alle vernederingen zijn menselijkheid niet verliest. Shirley MacLaine vormt de perfecte tegenpool. Haar Fran Kubelik is veel meer dan het klassieke liefdesobject: achter haar glimlach gaan kwetsbaarheid, teleurstelling en een groot verlangen naar oprechte genegenheid schuil. Samen vormen ze een van de meest geloofwaardige en ontroerende filmkoppels uit de Amerikaanse cinema. Ook Fred MacMurray verrast in een zeldzame, uitgesproken onsympathieke rol als de charmante, maar gewetenloze directeur Jeff Sheldrake, waarmee hij radicaal brak met zijn vertrouwde imago.
Ook technisch behoort The Apartment tot Wilders absolute topwerk. Joseph LaShelle fotografeert de immense kantoorlandschappen als eindeloze rijen identieke bureaus waarin de individuele werknemer letterlijk verdwijnt tussen de massa. De sobere zwart-witfotografie versterkt het gevoel van vervreemding en melancholie, terwijl de strakke montage het ritme voortdurend levendig houdt. De subtiele muziek van Adolph Deutsch ondersteunt perfect de delicate balans tussen humor en ontroering zonder ooit sentimenteel te worden.
Opmerkelijk is hoe modern de film vandaag nog aanvoelt. Thema’s als machtsmisbruik op de werkvloer, seksuele intimidatie, toxisch leiderschap en de ontmenselijking van grote bedrijven zijn actueler dan ooit. Wat in 1960 bijzonder gedurfd was, oogt vandaag zelfs visionair. Zonder moraliserend te worden fileert Wilder een maatschappij waarin succes belangrijker lijkt dan empathie.
Dat The Apartment vijf Oscars won, waaronder die voor Beste Film, Beste Regie en Beste Scenario, hoeft dan ook niet te verbazen. Meer dan zestig jaar later heeft de film nauwelijks aan kracht ingeboet. Integendeel: hij blijft verbazen door zijn emotionele rijkdom, zijn intelligentie en zijn subtiele evenwicht tussen satire, romantiek en drama.
The Apartment behoort niet alleen tot de hoogtepunten uit Billy Wilders indrukwekkende oeuvre, maar ook tot de absolute klassiekers van de Amerikaanse cinema. Met een feilloze combinatie van humor, romantiek, maatschappijkritiek en diepe menselijkheid maakte Wilder een tijdloze tragikomedie die even ontroerend als scherpzinnig is. Jack Lemmon en Shirley MacLaine schitteren in twee onvergetelijke rollen, terwijl Wilder bewijst dat echte komedie pas groot wordt wanneer ze iets wezenlijks over de mens te vertellen heeft. Weinige films slagen er zo moeiteloos in om tegelijk te laten lachen, ontroeren én aan het denken te zetten. Een meesterwerk dat zijn reputatie volledig waarmaakt.
Genre: romcom, komedie, drama
Jaar: 1960
Regisseur: Billy Wilder
Cast: Jack Lemmon, Shirley MacLaine, Fred MacMurray, Ray Walston, Jack Kruschen
Land: Verenigde Staten
Speelduur: 125 minuten
