D. W. Griffiths The Birth of a Nation is zowel een mijlpaal als een nachtmerrie. Weinigen zullen vandaag nog de racistische ideologie van de film verdedigen, maar even weinig filmhistorici zullen ontkennen hoe revolutionair Griffiths epos was voor de ontwikkeling van de cinema.
Met zijn speelduur van ruim drie uur was The Birth of a Nation in 1915 ongezien ambitieus. Het was de eerste grootschalige Amerikaanse spektakelfilm op twaalf rollen, waarmee hij de toenmalige norm met zijn 195 minuten ruimschoots overschreed. De eerste prent waarvoor een eigen muzikale score werd gecomponeerd. De eerste die landelijk werd verspreid en waarvoor toeschouwers evenveel moesten betalen als voor een concert. De cast bestond uit honderden figuranten. Er waren tal van nooit geziene massascènes en de montage was uiterst complex.
Griffith ontwikkelde tijdens de productie technieken die vandaag nog altijd de basis vormen van de klassieke filmtaal. Bioscoopbezoekers stonden destijds in lange rijen aan te schuiven. Cinema was plots niet langer een kermisattractie, maar een overweldigende groepservaring. De moderne blockbuster was geboren.
The Birth of a Nation vertelt het verhaal van de Amerikaanse Burgeroorlog en de daaropvolgende Reconstructieperiode, maar doet dat vanuit een extreem problematisch perspectief. Zwarte personages worden systematisch afgeschilderd als dom, gevaarlijk en primitief, terwijl de Ku Klux Klan wordt voorgesteld als de redder van het Zuiden. Dat maakt de prent vandaag bijzonder moeilijk verteerbaar en de KKK heeft trouwens nooit aan de zijde van federale troepen gevochten zoals wel wordt geponeerd in dit oorlogsmonument.
Griffith was een persoon van zijn tijd en groeide op in een zuiderse context waarin racisme diep ingebakken zat. Maar dat historische excuus verandert weinig aan de haatdragende beeldvorming die dit drama uitdraagt. Vooral het tweede deel, over de Reconstructie, voelt als openlijke propaganda: zwarte vrijheid wordt voorgesteld als chaos, terwijl blanke suprematie als noodzakelijke ordeherstel wordt verheerlijkt.
En toch blijft The Birth of a Nation essentieel filmhistorisch materiaal. Niet ondanks, maar ook omwille van zijn giftige ideologie. Zelden toont een historisch document zo scherp hoe krachtig cinema emoties kan manipuleren en politieke ideeën kan verkopen. Formeel is Griffiths epos verbluffend: de schaal van de veldslagen, de ritmische montage en de visuele ambitie waren hun tijd ver vooruit. Precies daardoor blijft het zo confronterend dat die filmische genialiteit werd ingezet voor een racistisch wereldbeeld.
De controverse rond The Birth of a Nation leidde er uiteindelijk toe dat Griffith een jaar later Intolerance maakte, een humanistisch antwoord op de kritiek dat door velen nog altijd als zijn meesterwerk wordt beschouwd. Dweepen met The Birth of a Nation hoeft zeker niet, maar wie cinema ernstig neemt, kan moeilijk om overweldigend cinematografisch huzarenwerk heen.
Genre: drama, historisch, oorlog, epos
Jaar: 1915
Regisseur: D. W. Griffith
Cast: Lillian Gish, Mae Marsh, Henry B. Walthall, Miriam Cooper, Ralph Lewis
Land: Verenigde Staten
Speelduur: 195 minuten
