Na een bankoverval wordt Rio door zijn kompaan Dad Longworth in de steek gelaten. Vijf jaar later weet hij uit de gevangenis te ontsnappen en zint hij op wraak. Rio spoort Dad op die inmiddels een rustig bestaan leidt als familieman en sheriff. Om hem te treffen, verleidt Rio Dads stiefdochter Louisa en dumpt haar vervolgens op spottende wijze. Wanneer Rio korte tijd later uit zelfverdediging een man doodschiet, loopt de woede van de sheriff hoog op. Na een hevig conflict met de oorspronkelijk beoogde regisseur Stanley Kubrick nam Marlon Brando uiteindelijk zelf de regie van de film over.
Dat de in Nebraska in 1924 geboren Marlon Brando (The Godfather, On the Waterfront, A Streetcar Named Desire, Apocalypse Now) een uitzonderlijk begaafd acteur was zal vrijwel niemand ontkennen. Voor velen behoort hij zelfs tot de grootste acteurs aller tijden. Maar hoe beroemd en bewonderd hij ook was om zijn talent, evenzeer werd hij gevreesd – en soms zelfs gehaat – vanwege zijn excentrieke gedrag, waarmee hij niet alleen anderen, maar vooral zichzelf en zijn carrière in de weg zat. Ook grote namen werden daar slachtoffer van. Bij One-Eyed Jacks was dat niemand minder dan Stanley Kubrick (2001: A Space Odyssey). Brando maakte trouwens ook deel uit van het drietal dat in Hollywood ooit zijn Oscar weigerde.
Kubrick, die dankzij Paths of Glory en Spartacus net was doorgedrongen tot de top van de Tinseltownregisseurs, was oorspronkelijk aan het project verbonden. Al snel botste hij echter met Brando, zijn sterspeler. De twee eigenzinnige persoonlijkheden hadden totaal verschillende ideeën over de film en vooral over het invullen van het personage dat Brando zou vertolken. Uiteindelijk trok Mr. Mumbles zoals Frank Sinatra en andere de intimi Marlon noemden, aan het langste eind. Kubrick stapte gefrustreerd op en Brando nam zelf de regie over.
Dat was slechts één van de vele problemen achter de schermen. Het scenario werd meerdere keren herschreven, de eerste montage duurde meer dan drie uur en de studio schrapte vervolgens ruim een uur aan materiaal. Daardoor blijft het gissen hoe One-Eyed Jacks eruit had kunnen zien als alles volgens plan was verlopen. Mogelijk was het inderdaad de grootse en voor zijn tijd uitzonderlijke western geworden die sommige critici er toen in zagen. De basis daarvoor is zeker aanwezig, want het verhaal wijkt af van de klassieke strijd tussen goed en kwaad die jarenlang kenmerkend was voor de Amerikaanse western. Pas later zouden regisseurs als Sam Peckinpah en Clint Eastwood dat traditionele patroon definitief doorbreken.
De ‘held’ van het verhaal, Rio (Brando), is allesbehalve een voorbeeldige held. Hij is een bankrover die door zijn partner Longworth (Karl Malden) werd verraden en na vijf jaar gevangenisstraf uit is op vergelding. Het interessante is dat Longworth inmiddels sheriff is geworden van een stadje in Californië, een gerespecteerd burger en familieman die zijn verleden achter zich lijkt te hebben gelaten. Rio daarentegen is crimineel gebleven. Een bende huurt hem in voor een nieuwe bankoverval, waarbij hij meteen zijn oude partner kan terugpakken.
Rio zoekt direct de confrontatie, maar niet op de manier die je zou verwachten. Hij klopt als vriend bij Longworth aan en doet alsof hij het verleden heeft verwerkt. Zo wordt hij niet alleen als gast ontvangen, maar leert hij ook Longworths jonge adoptieve dochter Louisa kennen, die smoorverliefd op hem wordt. We krijgen dus een protagonist die zelf verre van onschuldig is en geraffineerd zijn wraak voorbereidt, een antagonist die juist de wet vertegenwoordigt en vrede nastreeft en een veel jongere vrouw die tussen beide mannen komt te staan. Dat levert een bijzonder interessante en ongebruikelijke dynamiek op, die onder Stanley Kubrick waarschijnlijk tot een controversiële western had kunnen leiden. Onder Brando pakt dat echter heel anders uit.
Afgezien van het feit dat zelfs de ingekorte versie met zijn 141 minuten veel te lang aanvoelt – er moeten wel heel belangrijke scènes zijn verwijderd om die oorspronkelijke speelduur van ruim drie uur te verklaren – had het overgebleven verhaal gemakkelijk in ongeveer honderd minuten verteld kunnen worden. Het grootste probleem van de prent is echter Marlon Brando zelf en zijn bijna destructieve neiging tot zelfverheerlijking.
Vernietigend voor dit project, maar niet vanuit Brando’s eigen perspectief. Omdat ook het scenario meerdere keren werd aangepast, is moeilijk vast te stellen hoe groot Brando’s invloed precies was, maar de enorme kloof tussen het veelbelovende uitgangspunt en de uiteindelijke uitvoering doet sterk vermoeden dat het verhaal wel drastisch werd aangepast aan zijn visie op zijn personage.
Bijna narcistisch presenteert Brando zijn personage Rio als een romantische, peinzende held: gebruind, aantrekkelijk en stoer. Dat hij in werkelijkheid een gewetenloze misdadiger is die uit is op koelbloedige moord, een ogenschijnlijk hervormde man eerst omhelst om hem daarna in de rug te willen schieten, lijkt nauwelijks van belang. Hij is immers de ster van deze western en brengt heel bewust zichzelf ook zo in beeld.
Hij liegt bovendien tegen de naïeve tienerstiefdochter van zijn vijand om haar te verleiden en wil vervolgens haar stiefvader vermoorden, die altijd goed voor haar is geweest. Toch blijft zij hem zien als de man van haar dromen. In plaats van een harde antiheld wordt Rio uiteindelijk bijna als een martelaar neergezet. Brando negeert daarmee de morele dubbelzinnigheid van de personages en reduceert het verhaal alsnog tot een vrij eenvoudig goed-tegen-kwaad-schema, terwijl juist de complexiteit het uitgangspunt zo interessant maakte.
Dat maakt het des te jammer omdat Brando als regisseur toen wel degelijk talent lijkt te hebben. Technisch is One-Eyed Jacks geen slechte film, zeker niet als men bedenkt dat dit Brando’s enige regiewerk was. De flick bevat prachtige beelden, enkele krachtige scènes en sterke bijrollen. Vooral Karl Malden maakt indruk en haalt meer uit zijn rol dan Brando zelf, al krijgt ook hij uiteindelijk te weinig ruimte. Brando daarentegen valt vooral op door zijn zelfgenoegzame spel en zijn bekende gemompel, dat hier sterker aanwezig is dan ooit.
One-Eyed Jacks had een indrukwekkende western kunnen worden die zich losmaakte van de traditionele Amerikaanse westernromantiek. Uiteindelijk bleef het steken in een merkwaardige mengeling van een veelbelovend uitgangspunt, degelijk vakmanschap en de overmatige zelfverheerlijking van zijn ster, aan wie niemand nog grenzen durfde te stellen. Desondanks werd Charles Lang (terecht) genomineerd voor een Oscar als Beste D.O.P. en rijfde de prent ook nog twee belangrijke awards binnen op het Filmfestival van San Sebastián.
Ondanks de onnodige lengte, de gemiste kansen en Brando’s ijdelheid is nog altijd de contour zichtbaar van een potentiële klassieker die ten onder ging aan talloze compromissen. Juist daarom blijft One-Eyed Jacks voor geïnteresseerde kijkers de moeite waard: al is het maar om te zien hoe een project met zoveel potentie uiteindelijk kan ontsporen.
Genre: western, drama
Jaar: 1961
Regisseur: Marlon Brando
Cast: Marlon Brando, Karl Malden, Pina Pellicer, Slim Pickens, Ben Johnson, Ray Teal
Land: Verenigde Staten
Speelduur: 141 minuten
