Een halve eeuw na zijn release keert De komst van Joachim Stiller (1976) van Harry Kümel terug op het grote scherm. De verfilming van Hubert Lampo’s gelijknamige roman uit 1960 wordt op 1 november onder meer vertoond in cinema Sphinx in Gent, voorafgegaan door een introductie door de inmiddels 86-jarige regisseur en Bendt Ecykermans, de vooraanstaande Belgische figuratieve kunstschilder die met Kümel een speciale band heeft. Een uitgelezen gelegenheid om deze eigenzinnige Vlaamse filmklassieker opnieuw te ontdekken.
In De komst van Joachim Stiller wordt het alledaagse ongemerkt besmet door het onverklaarbare. Antwerpen blijft herkenbaar, met zijn straten, cafés en burgerlijke gewoonten, maar achter die vertrouwde werkelijkheid lijkt een andere wereld schuil te gaan. Brieven en raadselachtige gebeurtenissen verstoren de logica van journalist Freek Groenevelt die steeds moeilijker kan geloven dat alles op toeval berust. Wie is Joachim Stiller en wat betekent zijn aangekondigde komst?
Met deze verfilming waagt Kümel zich aan een van de markantste pogingen om het Vlaamse magisch realisme naar het scherm te vertalen. Net als in Malpertuis zoekt hij niet naar een conventionele illustratie van literaire verbeelding, maar naar een eigenzinnige filmtaal. Antwerpen wordt een mentale ruimte waarin het vertrouwde geleidelijk zijn vanzelfsprekendheid verliest. Het kleurgebruik, de bevreemdende beeldcomposities en de nadrukkelijk geconstrueerde sfeer maken het onzichtbare voelbaar, al onderstreept Kümel de vervreemding soms zo nadrukkelijk dat het mysterie dreigt te wijken voor effectbejag.
Daarmee raakt de film aan het fundamentele probleem van elke verfilming van Lampo’s roman: hoe maak je zichtbaar wat juist zijn kracht ontleent aan het ongrijpbare? Waar het boek de lezer via kleine verschuivingen uit zijn rationele evenwicht haalt, moet cinema die ontregeling ook visueel vormgeven. Kümel slaagt daar geregeld intrigerend in, maar zijn stilering mist soms de subtiliteit van Lampo’s proza.
De intellectuele kern blijft overeind. Lampo, een belangrijke vertegenwoordiger van het Nederlandstalige magisch realisme naast Johan Daisne (De man die zijn haar kort liet knippen, De trein der traagheid), stelt de vraag of de werkelijkheid samenvalt met wat we rationeel kunnen verklaren. Freek reageert aanvankelijk als een moderne, kritische journalist: hij onderzoekt, twijfelt en zoekt logische verbanden. Juist zijn pogingen om de gebeurtenissen in een sluitend systeem onder te brengen, voeren hem steeds verder het onbekende in. Het bovennatuurlijke wordt niet bewezen, maar dringt zich op doordat de gebruikelijke verklaringen tekortschieten.
De verwijzingen naar Carl Gustav Jung en diens ideeën over het collectieve onbewuste geven het verhaal een psychologische en archetypische dimensie. Joachim Stiller is daarbij meer dan een raadselachtige figuur. Zijn komst roept messiaanse associaties op met verlossing en de mogelijkheid dat de geschiedenis betekenisvoller in elkaar zit dan we vermoeden. Toch weigert Lampo het mysterie definitief op te helderen. De titel belooft een aankomst, maar laat in het midden wie of wat er precies aankomt. Die dubbelzinnigheid vormt zowel de filosofische rijkdom van de roman als de grootste uitdaging voor de verfilming.
Onder de metafysische intrige schuilt bovendien een menselijk verhaal over angst, liefde en geborgenheid. Freeks relatie met Simone Marijnissen biedt een emotioneel tegengewicht voor zijn rationele ontreddering. Liefde lost het raadsel niet op, maar maakt een andere omgang met het onbekende mogelijk. Misschien betekent verlossing hier niet dat alle vragen worden beantwoord, maar dat we ons niet langer door onze angst voor het onverklaarbare laten beheersen. Dat geeft het verhaal ook vandaag betekenis: intellectuele redelijkheid blijft noodzakelijk, maar hoeft niet te betekenen dat we alles wat buiten onze verklaringsmodellen valt bij voorbaat uitsluiten.
Hugo Metsers vertolkt Freek als een man wiens zelfverzekerdheid geleidelijk afbrokkelt. Cox Habbema geeft Simone de nodige emotionele diepgang, terwijl Willeke van Ammelrooy, Jo De Meyere en Dora van der Groen de raadselachtige gebeurtenissen verankeren in een herkenbare menselijke omgeving. Niet alle scènes zijn even overtuigend. Het soms nadrukkelijke spel en de uitgesproken stilering verraden de tijd waarin de film werd gemaakt, terwijl het bedachtzame tempo weinig gemeen heeft met dat van een klassieke thriller.
Ook de productiegeschiedenis speelt mee. De film verscheen oorspronkelijk in 1976 als een driedelige televisiereeks, waarvan ook een bioscoopversie werd gemonteerd. Dat verklaart mee het episodische ritme, dat ruimte biedt aan observatie en sfeer, maar soms de spanningsboog onderbreekt. Kümel is minder geïnteresseerd in een gestroomlijnde vertelling dan in het langzaam ontregelen van de werkelijkheid. Zijn film is op zijn best wanneer een gewone straat plots vreemd aanvoelt of een toevalligheid een onheilspellende betekenis krijgt en minder wanneer de visuele nadruk het mysterie dreigt dicht te timmeren.
De Komst van Joachim Stiller is daardoor niet in alle opzichten een geslaagde vertaling van Lampo’s roman, maar wel een ambitieuze en eigenzinnige interpretatie. Kümel wil niet zozeer verklaren als wel een ervaring oproepen waarin het herkenbare en het onverklaarbare voortdurend met elkaar botsen. Dat levert stilistische oneffenheden op, maar ook momenten waarop de cinema het onzichtbare benadert zonder het helemaal prijs te geven.
Een halve eeuw later blijft deze Vlaamse klassieker vooral boeien omdat hij weigert elk mysterie tot een oplosbaar raadsel te reduceren. Lampo en Kümel herinneren ons eraan dat de werkelijkheid misschien ruimer is dan onze behoefte aan bewijs en controle. Joachim Stiller komt niet alleen naar Antwerpen: hij klopt ook aan bij onze overtuiging dat alles verklaarbaar moet zijn. Of we hem binnenlaten, blijft de vraag die deze film, ondanks zijn gedateerde trekken, verrassend levendig houdt.
Genre: drama, mysterie, magisch realisme
Jaar: 1976
Regisseur: Harry Kümel
Cast: Hugo Metsers, Cox Habbema, Willeke van Ammelrooy, Alex Wilequet, Ward de Ravet, Charles Janssens, Dora van der Groen, Jo De Meyere, Bert André, Anton Peters
Land: België, Nederland
Speelduur: 120 minuten
