Nog vóór Woody Allen de meester werd van neurotische intellectuelen, existentiële twijfels en verliefde New Yorkers, was hij vooral een kleine man met grote ambities en een indrukwekkend gebrek aan talent. In Take the Money and Run (1969), zijn eerste echte solofilm als regisseur, maakt hij van zichzelf een stuntelende kruimeldief die de criminaliteit vooral lijkt te bedrijven omdat hij in vrijwel alles wat hij onderneemt mislukt. Het is meteen duidelijk: Woody Allen wil hier niet zozeer een misdaadfilm maken als wel een parodie op het hele misdaadgenre.
Dat doet hij met een vorm die voor die tijd behoorlijk speels is. Take the Money and Run presenteert zich als een soort documentaire over het leven van Virgil Starkwell, van zijn moeilijke jeugd tot zijn weinig succesvolle carrière als beroepscrimineel. Een voice-over, nepinterviews, archiefbeelden en zogenaamd authentieke getuigenissen worden afgewisseld met klassieke fictiescènes. Allen speelt zo handig met de codes van de documentaire dat de film in feite een vroege mockumentary wordt, lang voordat het genre echt ingeburgerd raakte.
De humor is typisch vroeg-Allen: anarchistisch, absurd en nadrukkelijk komisch. Niet elke grap landt even trefzeker, maar wanneer Allen raak schiet, is hij bijzonder geestig. Zijn personage is een geboren loser die voortdurend probeert zich groter, slimmer en gevaarlijker voor te doen dan hij is. Zelfs wanneer hij eindelijk een misdaad lijkt te hebben gepland, loopt er wel iets fout. Zijn criminele loopbaan heeft daardoor meer weg van een opeenvolging van praktische vergissingen dan van een georganiseerd misdaadimperium.
Precies daarin zit ook de charme van de film. Allen maakt van onbekwaamheid een komisch wapen. Virgil is geen gevaarlijke gangster, maar een man die voortdurend door zijn eigen stunteligheid wordt ingehaald. Zelfs gevangenis, ontsnapping en gewapende overvallen krijgen daardoor iets banaals. Het is alsof een klucht per ongeluk in een misdaadfilm is terechtgekomen.
Tegelijkertijd verraadt Take the Money and Run nog duidelijk zijn leeftijd. De film is episodisch en de grappen zijn niet altijd even sterk. Sommige scènes zijn heerlijk absurd, andere blijven steken in nogal flauwe slapstick. Waar de latere Allen zijn humor steeds meer zou verbinden met karakter, relaties, intellectuele obsessies en existentiële twijfel, staat hier de grap nog vaak op zichzelf. De prent wil vooral vermaken en hoeft daarvoor nog niet voortdurend iets over zijn personages of de wereld te zeggen.
Toch zitten er al kiemen in van de Woody Allen die enkele jaren later met Annie Hall een veel complexere en persoonlijkere filmtaal zou ontwikkelen. De ironische voice-over, de obsessie met neuroticisme, het spel met documentaire en fictie en vooral Allens vermogen om zichzelf als komisch personage volledig belachelijk te maken, zouden belangrijke ingrediënten van zijn latere cinema worden.
Ook visueel is de film minder vrijblijvend dan hij op het eerste gezicht lijkt. Allen gebruikt documentaire-elementen niet alleen als grap, maar ook om de afstand tussen werkelijkheid en fictie voortdurend te laten verschuiven. Daardoor krijgt het verhaal van deze mislukte crimineel iets van een absurde biografie. De echte wereld lijkt een komedie en de fictieve wereld gedraagt zich alsof ze een documentaire is.
Take the Money and Run is bijgevolg niet de Woody Allen op zijn allerbest, maar wel een belangrijke film om te begrijpen waar zijn cinema vandaan komt. Hier is de toekomstige meester nog volop aan het zoeken naar zijn vorm. Soms is hij briljant, soms kinderlijk flauw, maar bijna altijd herkenbaar zichzelf.
En misschien is dat uiteindelijk de grootste grap: Virgil Starkwell wil koste wat het kost een beruchte crimineel worden, terwijl Woody Allen met deze film vooral bewijst dat hij al vroeg wist hoe je van een mislukking iets grappigs kunt maken.
Genre: komedie, mockumentary
Jaar: 1969
Regisseur: Woody Allen
Cast: Woody Allen, Janet Margolin, Marcel Hillaire
Land: Verenigde Staten
Speelduur: 85 minuten
