De poppen zijn weer aan het dansen op de Berlinale. Alleszins bij de Duitstalige pers die, na de uitspraak van wereldster Tilda Swinton en de stelling van de Chinese Queerpanorama cineast Jun Li die „het lot van de Palestijnen vergelijkt met de voorbestemming van queer personen“, meer pagina’s vullen over de gevoelige politieke hetze dan over cinema. Erg hoe dat bepaalde groepen en sommige politici zich momenteel zo snel gekwetst voelen. Vers hierin is de Italiaanse Lega-partij die bezwaren heeft tegen de speelse Este Eurosongfestival bijdrage Espresso Machiato. Oeps ik moet misschien zelf oppassen met wat ik hier schrijf. Daarom terug naar de orde van de dag: film of welke films mij op een of andere wijze bekoorden naast deze waarover ik reeds schreef.
Twee films waarin bejaarden op innemende wijze de aandacht stalen behoren zeker tot mijn aanbevelingen. De iconische Servische regisseur Želimir Žilnik, een van de belangrijke pioniers van creatieve en radicale Joegoslavische Black Wave-filmbeweging, weet met de bescheiden, maar scherpe, docu-fictie Restitucija, ili, San I java stare grade (Eighty Plus) vanaf het eerste beeld te fascineren. De aimable tachtig-plusser en ooit succesvolle jazzpianist Stevan (Milan Kovacevic) krijgt van de Servische staat het nieuws dat hij het tijdens WO II onteigende huis van zijn ouders terug in bezit krijgt. Het merendeel van de film is hij samen met de Oostenrijkse studente Nina (Katharina Gualtier), die een onderzoek doet naar de positie van vrouwen in communistische en postcommunistische landen. Het huis en het gekibbel omtrent de erfenis zijn eerder een voorwendsel om doorheen Stevan‘s ontmoetingen en gesprekken met oude vrienden, verwanten, ex-geliefdes en anderen een vernuftig historisch tapijt te weven over politiek, leven en het zijn in het Servië van zijn voorouders tot vandaag. Verwacht geen geschiedenisles of complexiteit. De charme van de film ligt voornamelijk in de mooie, soms vermakelijke, opgebouwde sequenties, de fijne dialogen en het uitgelaten spelplezier van de hoofdzakelijk niet-professionele acteurs. Želimir Žilnik’s film is minder radicaal dan zijn vroege werk. Restitucija, ili, San I java stare grade is eerder innemend en ongedwongen. Zelf met de politieke context die doorheen het verhaal loopt, zorgt de humor, het vleugje nostalgie en de heerlijke spontaniteit van de spelers ervoor dat de film een frisse inspiratie voor het plezier van het leven wordt.
Leven en genieten wil ook de 77-jarige Tereza (Denise Weinberg) in O ultimo azul (The Blue Trail). Deze toekomstfabel van de Braziliaans Neon Bull (2015)-regisseur Gabriel Mascaro zorgde in de matte competitie voor opluchting en opgetogenheid. De Braziliaans overheid eert, maar zet gelijktijdig (actieve) ouderen aan de kant om plaats te maken voor de jonge arbeidsmarkt. Dit zint de levenslustige en vitale Tereza niet. Om de nieuwe wet te ontlopen en niet met andere gedupeerden naar de paradijselijke kolonie gemigreerd te worden, vlucht ze noodgedwongen illegaal weg. Officieel vervoer is niet langer voor haar mogelijk. Hierdoor scheept ze in op de krakkemikkige boot van de bizarre hippie-achtige Cadu (Rodrigo Santoro). Bij een noodgedwongen tussenstop vindt hij een blauwe kwijlslak en diens blauwe druppels hem doen hallucineren. Tereza neemt dan letterlijk het roer zelf in handen en meert aan bij een al even grote zonderling die aan de drank zit en gokt. Hij belooft haar een zelfgebouwde minivliegtuigje op te knappen. Zijn goodwill en gastvrijheid zijn duidelijk eerder opgehangen aan het geld dat ze hem geeft. Haar wil om weg te raken en zelfstandig te zijn, doet haar verder vluchten tot ze hulp en een houvast vindt op de boot van de vrijgevochten en opgewekte ‚non‘ Roberta (Miriam Socarrás), die een dubieus maar winstgevend handeltje met digitale bijbels bedrijft. Naast de adembenemende, prachtig in beeld gebrachte locaties en het schelmachtig verhaal dat vol onverwachte wendingen zit, munt voornamelijk de wonderlijke, excentrieke cast uit in een film die zowel verontrustend als absurd grappig is. Mascaro houdt zijn verhaal voornamelijk guitig en laat de onderliggende neoliberale commentaar niet te zwaar doorwegen. O ultimo azul is echter meer dan een gewone publieksfilm en zou omwille van aanpak en boodschap een perfecte Gouden Beer-winnaar zijn.
De obese Paul in Denis Côté’s documentaire tracht eveneens een persoonlijk dilemma te ontvluchten. Hij lijdt aan een verlammende sociale angst en is verlegen over zijn overgewicht. Om zijn trauma en zichzelf te overwinnen zette hij het eenmans kuisbedrijfje ‚Cleaning Simp Paul“ op en ontwikkelt een eigen website waarop hij zelfgemaakte promofilmpjes plaats en chats voert. Met zorg en bezetenheid poetst hij gratis kamers van vrouwen aangezien hij zich bij hen beter thuis voelt dan bij mannen. Opvallend gaat zijn voorliefde hierin naar dominatrixen. Het klinkt allemaal ietwat buitenissig en BDMS-freaky, maar dat is de film totaal op geen moment. Côté portreteert Paul met achting voor wie hij is en wat hem drijft. Geen enkel moment wordt de documentaire mokkend schokkend, voyeuristisch, of buit hij zijn centraal- of nevenpersonages uit. De gecontroleerde opbouw zorgt ervoor dat Côté’s compromisloze intieme documentaire een scherpzinnig en fascinerende observatie biedt op het leven van een jonge man. Paul is een omarmende film waarin het hoofdpersonage stap voor stap op zoek gaat eigen geluk en minimaal cruciale veranderingen hem helpen om een betere versie van zichzelf te worden. In een wereld vol vooroordelen is deze meeslepende en inspirerende documentaire zeker een must.
Vooroordelen over seksuele geaardheid staat evenzo centraal in Duas Vezes João Liberada (Two times João Liberada) van de Portugese Paula Tomás Marques. Deze film in film vertelt enerzijds het verhaal van een fictief gender-non-conform personage dat door de Inquisitie werd vervolgd, anderzijds van de actrice João (June João) die de rol van voormelde historische LGBTQIA+-figuur in een film vertolkt. Al snel gaat ze niet akkoord met de benadering van het onderwerp en de visie van de mannelijke regisseur. Tijdens de shoot wordt het haar snel duidelijk dat er, net als bij haar personage, geen plaats is om gehoord te worden. Maar João, de actrice, blijft mondig. Wanneer de filmregisseur om mysterieuze redenen in elkaar stort, besluit de hoofzakelijk queer crew op aangeven van João de film collectief op hun wijze een wending te geven en af te werken. Hoewel deze synopsis mogelijk als saai en voorspelbaar overkomt, is dit debuut een voortreffelijke studie over film en het filmmaken. Ongeacht Duas vezes João Liberada eerder conceptueel formeel, licht experimenteel is en structureel ietwat ingewikkeld overkomt, levert Paula Tomás Marques, mede door de uitstekende montage, de subtiele geluidband en de prachtige 16-mm fotografie, een merkwaardig film af die woord geeft aan ongehoorde vrouwelijke stemmen van vroeger en nu.
Hoe de stemming op het einde van de Berlinale zal uitdraaien, valt af te wachten. Velen professionelen hoorde ik zuchten tijdens het festival. Hier en daar dook er zelfs een verlangen naar de terugkeer van Carlo Chatrian op. De competitie, wat het hart moet zijn van dit festival, miste duidelijk wat er van een A-festival wordt verlangd. Lieten Tricia Tuttle en haar team zich teveel leiden door opgelegde politieke coda, de drang naar een evenwichtige genderquota en het weren van subversieve, activistische en rebellerende cinema om controverses te vermijden? Zaterdag weten we meer.
