Pooier Jack (Tom Waits) belandt in de gevangenis omdat hij ervan wordt verdacht zich aan kinderen te hebben vergrepen. DJ Zack (John Lurie) wordt op zijn beurt opgesloten nadat hij, zonder het te weten, een lijk in zijn auto heeft vervoerd. De derde man, de Italiaanse toerist Roberto (Roberto Benigni), is eveneens verantwoordelijk voor een dode, al gebeurde dat onbedoeld. Hij wilde tijdens een kaartspel slechts een beetje valsspelen, maar dat mondde uit in een fatale vechtpartij. Zo komen de drie samen in één cel terecht, waar ze aanvankelijk weinig met elkaar kunnen beginnen tot Roberto het plan opvat om uit de gevangenis te ontsnappen.
Na zijn aanvankelijk miskende debuut Permanent Vacation (1980) groeide Jim Jarmusch dankzij zijn tweede speelfilm Stranger Than Paradise (1984) uit tot een gevierde ster van de Amerikaanse onafhankelijke cinema. De film werd wereldwijd op grote festivals vertoond en opende nieuwe mogelijkheden voor zijn verdere carrière. Hoewel zijn derde film, Down by Law (1986), daardoor automatisch meer aandacht kreeg en hij bovendien kon samenwerken met cultmuzikant Tom Waits, zette Jarmusch slechts een kleine stap richting de mainstream. Veel van de kenmerken die zijn eerste twee prenten zo bijzonder maakten, keren ook in deze derde film terug.
Dat geldt allereerst voor de visuele stijl. Opnieuw koos Jarmusch, samen met cameraman Robby Müller, voor zwart-witbeelden die niet inzetten op spectaculaire contrasten, maar juist op de vele nuances van een grijs bestaan. Ook de cameravoering blijft ingetogen. Vergeleken met het strakke Stranger Than Paradise, dat grotendeels uit lange statische opnamen bestond, is er weliswaar meer beweging en zijn er meer locaties te zien, omdat de gevangenis slechts een tussenstop vormt tijdens de gezamenlijke odyssee van de drie mannen. Toch blijft Jarmusch trouw aan zijn minimalistische aanpak. Hij richt zijn aandacht liever op kleine, ogenschijnlijk onbeduidende momenten dan op een plot vol actie, snelle montage of andere afleidende spektakelelementen.
Ook inhoudelijk keren bekende thema’s en motieven terug. Een daarvan is gevangenschap. De hoofdpersoon uit Permanent Vacation doolde voortdurend door New York, maar slaagde er nooit echt in aan zijn leven te ontsnappen. In Stranger Than Paradise waren de personages gevangenen van hun gewoonten en verwachtingen. Ze kabbelden doelloos voort, zonder zich daarvan bewust te zijn, en verwarden nietsdoen met vrijheid. In Down by Law is gevangenschap aanvankelijk letterlijk: de drie mannen belanden achter de tralies vanwege uiteenlopende misdrijven. Maar gaandeweg blijken ze ook gevangenen van elkaar, van elkaars blikken, woorden en aanwezigheid.
Van dit uitgangspunt had gemakkelijk een zwaar drama of zelfs een thriller gemaakt kunnen worden. Jim Jarmusch benadert zijn personages echter met humor en oprechte warmte. Hij presenteert geen helden of morele voorbeelden, maar veroordeelt hen evenmin. Langzaam groeien de drie mannen naar elkaar toe en ontwikkelen ze een vriendschap die eigenlijk niemand van hen lijkt te willen.
Onderweg vinden ze zelfs een vorm van geluk. Daarmee biedt Jarmusch een verrassend warme kijk op mensen die aan de rand van de samenleving leven. Hij laat zien hoe vreemden elkaar kunnen helpen om niet alleen letterlijk vrij te worden, maar ook dichter bij zichzelf te komen, zonder ooit te vervallen in het sentiment dat Hollywood waarschijnlijk van hetzelfde uitgangspunt zou hebben gemaakt.
Toch is Down by Law nog altijd geen film voor een breed publiek. De humor is subtiel en licht absurdistisch, eerder droog dan uitbundig grappig. Spannende achtervolgingen of spectaculaire ontsnappingsscènes blijven, ondanks het gevangenisthema, grotendeels achterwege. Het drama vertelt niet alleen over mensen die normaal gesproken weinig aandacht krijgen, maar doet dat ook op een eigenzinnige manier. Het resultaat is bijna een parodie op het traditionele gevangenisdrama, terwijl het tegelijkertijd juist dichter bij het echte leven blijft. Zo ontstaat een bijzondere variant op de buddyfilm die bewust afstand neemt van de oppervlakkige glans van de Hollywood-blockbuster. Een (het)ontdekking waard!
Genre: drama, komedie, misdaad
Jaar: 1986
Regisseur: Jim Jarmush
Cast: Tom Waits, John Lurie, Roberto Benigni, Ellen Barkin, L.C. Drane, Timothea
Land: Verenigde Staten, Duitsland
Speelduur: 107 minuten
