Zoals zovele nederzettingen in het Amerikaanse Westen hoopt ook het stadje Red Butte, Arizona op de economische voorspoed die de komst van de spoorweg belooft. Maar achter dat optimisme schuilt een harde strijd om land en invloed. Die spanningen concentreren zich rond de saloon van Vienna (Joan Crawford), een eigenzinnige en trotse grondbezitster wiens nieuwe gokhal en onafhankelijke houding, de plaatselijke landeigenaars tegen de borst stuiten. Haar openlijk verlangen naar de aanleg van de spoorweg – symbool van moderniteit en economische verandering – maakt haar in de ogen van velen verdacht.
Daar komt bij dat Vienna een verleden deelt met de outlaw Dancing Kid (Scott Brady), een man die ooit haar geliefde was. Voor de dorpsgemeenschap is dat een afdoende reden om haar te wantrouwen. Vooral Emma Small (Mercedes McCambridge), zelf verliefd op Kid, jaagt de vijandigheid op. Met groeiende verbetenheid probeert ze de inwoners van Red Butte tegen Vienna op te hitsen.
De situatie verandert wanneer een voormalige revolverheld, Johnny Logan (Sterling Hayden), in de saloon opduikt en zich voorstelt onder de naam ‘Johnny Guitar’. Kid reageert meteen jaloers op de vertrouwelijke band tussen Johnny en Vienna en gelooft geen moment dat de mysterieuze vreemdeling alleen maar is gekomen om gitaar te spelen. Wat volgt is een strijd over macht, hysterie, liefde en vrouwelijke rivaliteit.
In de jaren vijftig verkeerde niet alleen het western-genre in een identiteitscrisis. Ook het culturele klimaat in de Verenigde Staten werd beheerst door de anticommunistische hysterie rond senator Joseph McCarthy. Kunstenaars kwamen onder druk te staan, carrières werden gebroken en sommigen zagen zich zelfs gedwongen het land te verlaten.
In dat klimaat realiseerde de getalenteerde cineast Nicholas Ray – hij voegde later meesterwerken als Rebel without a Cause, Der Amerikanische Freund en Hair aan zijn filmcatalogus toe – in 1954 zijn viriel drama Johnny Guitar, gebaseerd op de gelijknamige en beroemde roman van Roy Chanslor. De film speelt weliswaar met klassieke westernmotieven, maar gebruikt ze tegelijk om grotere thema’s aan te snijden zoals schuld en onschuld, collectieve paranoia en de dreiging van lynchjustitie. De spanningen in Red Butte weerspiegelen de morele verdeeldheid van het Amerika van begin jaren vijftig.
Binnen de westerncanon neemt Johnny Guitar dan ook een merkwaardige plaats in. Toen de film in première ging, reageerde het Amerikaanse publiek met onbegrip. Veel toeschouwers verwachtten een conventionele western, maar Ray leverde iets heel anders af. Al in de openingsscène wordt duidelijk dat de machtsverhoudingen verschuiven: Vienna verschijnt gewapend en zelfverzekerd in beeld, een vrouw die de rol van heldin opeist in een genre dat traditioneel door mannen wordt gedomineerd.
Ray en scenarist Philip Yordan spelen voortdurend met die omkering van genderrollen. De mannelijke personages handelen vaak impulsief en kortzichtig, terwijl de echte strategen van het verhaal de twee rivaliserende vrouwen zijn. Zowel Vienna als Emma tonen een scherp inzicht en een vastberadenheid die hen tot de centrale krachten van het drama maken.
Die confrontatie vormt het kloppend hart van de film. Waar Vienna – in al haar theatrale grandeur – de belofte van vooruitgang en verandering belichaamt, staat Emma voor een verstarde wereld van jaloezie en ressentiment. Haar haat is rauw en bijna angstaanjagend, vooral in de scènes waarin ze de woede van de menigte aanwakkert en de mannen rondom haar als instrumenten gebruikt.
In die momenten krijgt Johnny Guitar een duidelijke politieke lading: de hysterie van de dorpsgemeenschap doet denken aan de heksenjacht van het McCarthy-tijdperk. Maar tegelijk gaat het om een meer universeel conflict tussen traditie en moderniteit, tussen angst en vooruitgang.
Beide vrouwen vertonen trekken van fanatisme, maar juist die complexiteit maakt hen uitzonderlijk binnen het western-genre, waar vrouwelijke personages vaak tot stereotiepe rollen worden gereduceerd.
Met een feilloos gevoel voor dramatische intensiteit bouwt Nicholas Ray zijn film op naar een onvermijdelijke confrontatie tussen Emma en Vienna. Over een speelduur van ruim 110 minuten houdt hij de spanning strak terwijl de mannen steeds meer naar de achtergrond verdwijnen. Hun machowereld – het universum van het legendarische en klassieke Wilde Westen – lijkt in Johnny Guitar al op haar laatste benen te staan, al beseffen de personages dat zelf nog niet.
Het resultaat is een western die tegelijk melodrama, politieke allegorie en psychologisch duel is en die juist daardoor een van de meest eigenzinnige en fascinerende films van de jaren vijftig blijft. Een loepzuivere intelligente klassieker die wordt afgesloten met de toepasselijke song Johnny Guitar, glashelder gezongen door Peggy Lee aka Miss ‘Fever’.
Genre: western
Jaar: 1954
Regisseur: Nicholas Ray
Cast: Joan Crawford, Sterling Hayden, Mercedes McCambridge, Scott Brady, Ernest Borgnine, Ward Bond, John Carradine
Land: USA
Speelduur: 110 minuten
