Jacques Beckers Touchez Pas Au Grisbi (1954) geldt als een absolute mijlpaal in de Franse cinema. Deze crime leverde de blauwdruk voor het moderne gangstergenre en reanimeerde op weergaloze wijze de kwakkelende carrière van Jean Gabin. Toch ontkomt dit meesterwerk bij een kritische blik anno 2026 niet aan een paar gedateerde plooien. Wie dit drama analyseert, ontdekt bovendien een fascinerende transformatie vanaf het bronmateriaal en een diepe impact op de filmgeschiedenis.
Het plot volgt de vermoeide, ouder wordende gangster Max ‘le Menteur’ (Jean Gabin). Samen met zijn trouwe, maar ietwat naïeve compagnon Riton, heeft hij de kraak van zijn leven gedaan: vijftig miljoen aan goudstaven. Deze ‘grisbi’ (bargoens voor buit) is hun ticket naar een rustig pensioen. Wanneer Ritons jonge maîtresse (een vroege rol van Jeanne Moreau) haar mond voorbijpraat tegen de meedogenloze drugsdealer Angelo (Lino Ventura in zijn filmdebuut), wordt Riton ontvoerd. Max moet kiezen tussen zijn fortuin en zijn beste vriend.
Becker maakte voor deze boekverfilming gedurfde keuzes. De bronroman van Albert Simonin uit 1953 stond nog stijf van de straattaal, actie en een praatgrage, rusteloze Max. Becker stripte het boek van zijn overbodige plotlijnen en verving Simonins hectische tempo door suggestieve pauzes. De overval zelf liet hij volledig buiten beeld. In plaats van Hollywood-actie koos hij voor de psychologie en de melancholie van het ouder worden.
Dit cinematografische minimalisme vormt de grootste kracht van deze prent. Het absolute hoogtepunt is geen vuurgevecht, maar een gedenkwaardige, huiselijke scène waarin Max en Riton in een safehouse crackers met paté eten, hun tanden poetsen en in pyjama over hun vermoeide benen klagen. Deze intieme gelaagdheid in mannelijke vriendschap, ondersteund door het flegmatieke acteerwerk van karakteracteur Gabin die voor zijn sterke prestatie werd bekroond met de Coppa Volpi als Beste Acteur op het Filmfestival van Venetië, en de sfeervolle, met fonkelend neonlicht beschenen straten van Montmartre, ademt pure sfeer.
Tegelijkertijd kent de film scherpe contrasten. Waar critici destijds vielen over het lome tempo en de nagenoeg afwezige actie in het eerste uur, wringt vandaag vooral de finale. De zorgvuldige, psychologische spanning maakt in de slotfase plotseling plaats voor een rammelend actiespektakel met handgranaten en autobranden. Deze explosieve stijlbreuk vloekt met de eerdere subtiliteit. Daarnaast zijn de genderrollen pijnlijk gedateerde clichés: vrouwen fungeren puur als achterbakse verleidsters of passief decoratiemateriaal dat de mannelijke erecode in de weg staat.
Desondanks was de impact van Beckers aanpak gigantisch, in het bijzonder op de latere grootmeesters van de Franse neo-noir zoals uitgelezen bij Jean-Pierre Melville. Waar Becker de deur opende naar een realistischer gangsterleven, perfectioneerde Melville dit concept in films zoals Bob Le Flambeur (1956) en Le Samouraï (1967). Melville nam Beckers fetisjisme voor codes, rituelen, trenchcoats en hoeden over, maar trok de sfeer door naar een nog killer, bijna mythisch existentialisme. Waar Max Touchez Pas Au Grisbi nog verlangt naar de burgerlijke gezelligheid van een pyjama en een stukje paté, transformeerde Melville zijn gangsters tot ijskoude, zwijgzame archetypen in een gestileerde onderwereld.
Verrassend genoeg plande Touchez Pas Au Grisbi ook onbewust het zaadje voor de rebelse Nouvelle Vague. Hoewel jonge regisseurs zoals François Truffaut en Jean-Luc Godard fel van leer trokken tegen de vastgeroeste Franse studio-traditie (Tradition de la Qualité), maakten zij voor Jacques Becker een uitzondering. Zijn vernieuwende focus op alledaagse handelingen, het filmen op locatie in de ‘echte’ straten van Parijs en het doorbreken van klassieke Hollywood-narratieven inspireerden de jonge garde mateloos. Zonder Max le Menteur had de iconische, koelbloedige Michel Poiccard uit Godards À Bout De Souffle (1960) wellicht nooit bestaan.
Touchez Pas Au Grisbi is zodoende niet zomaar een misdaadfilm, maar een melancholisch monument en het scharnierpunt van de Franse filmgeschiedenis. Becker bewees dat de ruimtes tussen de schoten in belangrijker zijn dan de kogels zelf. Een absolute must-see die de tand des tijds, ondanks een paar rimpels, glorieus heeft doorstaan.
Genre: drama, misdaad
Jaar: 1954
Regisseur: Jacques Becker
Cast: Jean Gabin, Lino Ventura, Jeanne Moreau, Michel Jourdan, Daniel Cauchy, Dora Doll
Land: Frankrijk
Speelduur: 96 minuten
