Rietland is geen film die zich gemakkelijk laat samenvatten (zie de filmrecensie vanaf 21/7 op deze website). Op papier lijkt het een thriller over de vondst van het lichaam van een jong meisje in een afgelegen rietlandschap. In werkelijkheid ontvouwt de prent zich als een onderzoek naar schuld, mannelijkheid, gemeenschap en de complexe relatie tussen mens en omgeving. Met zijn debuut maakte regisseur Sven Bresser een van de meest opvallende Nederlandse films van de afgelopen jaren: een werk dat tegelijk geworteld is in een zeer specifieke streek en een universele reflectie biedt op angst, verantwoordelijkheid en morele onzekerheid. Wij hadden tijdens het Film Fest Gent een gesprek met scenarist en regisseur Bresser over onder meer de diverse thema’s en ideeën die doorheen de film lopen.
Welk idee lag aan de basis van Rietland?
Ik wilde een verhaal vertellen over mensen die in de marge leven en die, net als het landschap waarin ze wonen, vaak over het hoofd worden gezien. Vanuit dat gevoel is Rietland langzaam gegroeid.
Rietland opent niet met een personage, maar met een landschap. Het riet, de wind, het water en de modder lijken bijna een eigen bewustzijn te bezitten. Is Rietland in eerste instantie een film over een mens of over een plek?
Voor mij zijn die twee onmogelijk van elkaar los te koppelen. Ik ben altijd gefascineerd geweest door de wisselwerking tussen mens en omgeving. In veel prenten fungeert een landschap als decor, als een achtergrond waartegen het verhaal zich afspeelt. Ik wilde precies het omgekeerde doen. In Rietland bepaalt de omgeving het ritme van de film, de psychologie van de personages en uiteindelijk zelfs hun lot.
Heeft dat soms te maken met je persoonlijke achtergrond?
Ja, dat kan je wel zeggen want dat heeft heel veel te maken met mijn eigen achtergrond. Mijn moeder fotografeerde en filmde vaak in het rietlandschap van Waterland, waar ik ben opgegroeid. Dat landschap is vandaag grotendeels verdwenen, maar het leeft nog heel sterk voort in mijn geheugen. De kleuren, het licht, de manier waarop de wind door het riet beweegt: dat zijn beelden die me nooit hebben losgelaten (korte glimlach).
Hoe heb jij dan vroeger dat specifieke landschap ervaren?
Nooit als idyllisch. Vanop afstand oogt het sereen, maar zodra je erin staat, verandert alles. Je verliest je oriëntatie, het zicht wordt beperkt en je hebt voortdurend het gevoel dat er achter elke rietkraag iets verborgen kan liggen. Dat maakte het voor mij een sterke metafoor voor herinnering, schuld en morele verwarring. De natuur in Rietland is niet romantisch en ook niet vijandig. Ze is onverschillig. En juist daarin schuilt haar dreiging.
Ik denk dat sommige kijkers het gevoel zullen hebben dat het landschap in de film bijna een getuige wordt van menselijke fouten. Alsof de natuur een geheugen bezit, niet?
Ja, dat is wel een interpretatie waar ik me goed in kan vinden. Niet omdat ik geloof dat een landschap letterlijk een bewustzijn heeft, maar omdat plaatsen sporen bewaren. Mensen verdwijnen, gebeurtenissen worden vergeten, maar plekken blijven bestaan. Ze dragen een geschiedenis met zich mee.
Zie je hierin een analogie met cinema?
Zeker want ik vind dat inderdaad ook een heel filmisch idee. Cinema doet uiteindelijk iets gelijkaardigs. Ze legt een moment vast dat voorbij is en maakt het opnieuw aanwezig. In die zin is film zelf ook een vorm van geheugen (monkellachje).
Hoewel bij Rietland velen een klassieke thriller verwachten, blijkt al snel dat je veel minder geïnteresseerd bent in de vraag wie de dader is dan in wat zo’n gebeurtenis met mensen doet, akkoord?
Zeker want dat was vanaf het begin de bedoeling. Ik hou van thrillers, maar ik vind dat het genre vaak te sterk vertrouwt op informatie. Alles draait om aanwijzingen, verklaringen en uiteindelijk de ontmaskering van een dader. Voor mij lag de interessante vraag ergens anders. Ik wilde onderzoeken wat een gewelddadige gebeurtenis doet met iemand die er misschien niets mee te maken heeft, maar er toch door wordt getekend. Waarom voelt iemand zich schuldig wanneer hij objectief misschien geen schuld draagt? Waarom nestelt geweld zich in iemand die slechts getuige is geweest? Dat zijn voor mij veel interessantere vragen dan het oplossen van een mysterie.
Daarom wilde ik vermijden dat Rietland zou functioneren als een puzzel waarvan op het einde alle stukjes netjes in elkaar vallen. De schuldvraag moest openblijven, niet alleen als recherchevraag, maar ook als existentiële vraag.
Die morele onzekerheid wordt belichaamd door Johan, een hoofdpersonage dat zich moeilijk laat doorgronden. Hij lijkt tegelijk slachtoffer, getuige én verdachte. Waarom deze invalshoek?
Omdat mensen nu eenmaal moeilijk te doorgronden zijn. Ik heb nooit veel geloof gehecht aan personages die volledig verklaard kunnen worden. Zodra je iemand helemaal begrijpt, verdwijnt er iets van zijn menselijkheid. Wat mij fascineerde aan Johan was precies dat voortdurende gevoel van twijfel. Je kijkt naar hem en vraagt je voortdurend af wat er zich in hem afspeelt. Is hij onschuldig? Draagt hij een verborgen schuld? Begrijpt hij zichzelf eigenlijk wel? Ik hoopte dat die vragen nooit helemaal zouden verdwijnen.
Hij behoort bovendien tot een generatie mannen die niet geleerd heeft om zichzelf voortdurend te analyseren. Hij verwerkt emoties lichamelijk, concreet door te werken, door routines te volgen, door te zwijgen. Maar wanneer die structuur wegvalt, beschikt hij nauwelijks over een taal om zichzelf nog te begrijpen (overtuigende hoofdknikjes).
Veel van de collega’s hebben Rietland geïnterpreteerd als een document over mannelijkheid. Begrijp je deze interpretatie of helemaal niet?
Zeker (lacht). Ik denk dat veel mannen zijn opgegroeid met het idee dat gevoelens vooral intern verwerkt moeten worden. Cinema toont vaak twee uitersten: de gewelddadige man of de volledig geëmancipeerde man die zijn emoties perfect kan benoemen. Ik ben juist geïnteresseerd in alles wat zich tussen die twee polen bevindt. Johan is absoluut geen machofiguur, maar ook geen moderne zelf analytische held. Hij is emotioneel onbeholpen. Wanneer hij geconfronteerd wordt met iets dat zijn wereld fundamenteel verstoort, beschikt hij niet over de humane tools om daarmee om te gaan. Dat leidt niet tot grote explosies, maar tot verstarring.
Johan lijkt op een bepaald moment zelfs bang te worden voor zijn eigen gedachten.
Inderdaad want dat was een belangrijk uitgangspunt. We spreken vaak over kwaad alsof het iets externs is, alsof er een duidelijke grens bestaat tussen goede en slechte mensen. Maar de meeste mensen kennen momenten waarop ze geconfronteerd worden met gedachten die ze liever niet zouden hebben.
Dat betekent niet dat ze slechte mensen zijn. Maar die confrontatie kan wel bijzonder ontwrichtend zijn. Johan wordt niet alleen geconfronteerd met een misdaad, maar ook met zijn eigen reacties daarop. Dat is misschien nog verontrustender (fronst nadrukkelijk de wenkbrauwen).
Een opmerkelijke scène is toch deze waarin Johan online seksuele interactie zoekt, akkoord?
Zeker (lacht). Ik denk dat de meeste kijkers zich wel heel ongemakkelijk zullen voelen bij deze scène. Maar juist daarom vond ik ze belangrijk. Na de vondst van het dode lichaam probeert Johan grip te krijgen op gevoelens die hij zelf nauwelijks begrijpt. Niet alleen angst of verdriet, maar ook verwarring over zijn eigen impulsen.
Ik wilde absoluut vermijden dat hij een moreel zuiver slachtoffer zou worden. Dat zou de film veel eenvoudiger maken, maar ook veel minder interessant. Mensen zijn zelden zo helder of eenduidig als we graag zouden willen.
De gemeenschap waarin de film zich afspeelt voelt bijzonder authentiek aan. Toch verval je nooit in het cliché van het gesloten dorp vol geheimen, bewust wellicht?
Inderdaad en dit omdat ik geen aanklacht tegen een gemeenschap wilde maken. Ik heb veel tijd doorgebracht met rietsnijders en mensen uit die regio. Ik heb daar warmte, trots en generositeit ervaren. Maar zoals je ook wel weet, heeft elke gemeenschap heeft ook haar blinde vlekken. Wat mij interesseerde, was hoe mensen reageren wanneer geweld plotseling dichtbij komt. Hoe snel ontstaat de behoefte aan een duidelijke verklaring? Hoe snel wordt een buitenstaander aangewezen als mogelijke schuldige?
Dergelijke reacties zie je concreet overal. Wanneer er iets verschrikkelijks gebeurt, willen mensen orde herstellen. Een buitenstaander biedt dan vaak een eenvoudige verklaring. Maar de film stelt juist de vraag of het kwaad werkelijk van buiten komt, of misschien veel dichterbij zit dan we willen toegeven.
Voor de hoofdrol koos je geen beroepsacteur, maar rietsnijder Gerrit Knobbe. Dat is toch een gewaagde keuze?
Goh, niet hoor! Voor mij voelde dat bijna noodzakelijk. Ik had jarenlang mensen uit die gemeenschap leren kennen. Wat mij steeds opnieuw trof, was hoe sterk hun lichamen verbonden waren met het landschap waarin ze werken. Dat zie je letterlijk in hun houding, hun bewegingen, hun gezichten.
Toen ik Gerrit voor het eerst ontmoette tijdens een vergadering zei hij anderhalf uur lang bijna niets. Hij keek vooral naar zijn handen terwijl anderen praatten. Dat beeld bleef me bij. Later zag ik hem werken in het veld en ontdekte ik een heel andere kant van hem: zacht, open en kwetsbaar.
Die tegenstelling vond ik fascinerend. Een professionele acteur zou het personage waarschijnlijk meer verklaard hebben. Gerrit belichaamde het gewoon en dat vond ik een noodzakelijkheid om het personage realistisch en geloofwaardig te maken (positieve hoofdknikjes).
Hoe heb je met de cast en crew gewerkt om de juiste sfeer te vatten?
We hebben geprobeerd om zo weinig mogelijk te forceren. Er werd veel gepraat, maar minstens evenveel gezwegen. Iedereen moest zich comfortabel voelen met de traagheid en de stilte die de film nodig had.
Wat was de grootste uitdaging tijdens de opnames?
Dat de natuur zich absoluut niet laat regisseren. Dat is tegelijk haar schoonheid en haar koppigheid. We hebben geleerd om niet tegen het landschap te vechten, maar ermee samen te werken.
Opvallend is ook hoe weinig dialoog Rietland bevat. De eerste minuten verlopen zelfs volledig woordenloos. Toch ook wel een risicovolle keuze?
Dat denk ik niet. Taal wordt al te vaak overschat in cinema, althans dat is mijn overtuiging (glimlacht). Veel films gebruiken dialogen om psychologie uit te leggen. Ik geloof eerder dat gedrag, ritme en lichamelijke aanwezigheid vaak meer onthullen dan woorden. Ik wilde dat de kijker eerst de wereld van Johan leerde kennen vóór hij hem hoorde spreken. Je ziet hem maaien, binden en riet verbranden. Daardoor begrijp je iets van zijn bestaan nog vóór er één woord is gevallen. Veel films leggen emoties uit. Ik wilde ze observeerbaarder maken.
Ook het geluid speelt een uitzonderlijk grote rol, waarom?
Geluid moest bijna dezelfde functie krijgen als muziek. De wind, het water, het riet en de vogels vormen samen een emotionele laag onder het verhaal. Tijdens de opnames wachtten we soms gewoon op het juiste licht of op een verandering van de wind. Dat klinkt misschien romantisch, maar voor deze prent was dat heel essentieel. Het landschap moest reageren. Je moest voelen dat die omgeving leefde volgens haar eigen ritme.
Op bepaalde momenten tijdens het bekijken van Rietland moest ik denken aan cineasten als Béla Tarr en Bruno Dumont. Vind je dat aanvaardbare vergelijkingen?
Ik probeer nooit bewust naar andere films te verwijzen, maar natuurlijk draag je alles mee wat je ooit hebt gezien. Zeker hartelijk bedankt met deze vergelijkingen want je begrijpt dat wel ergens mijn ego streelt (uitbundige lach). Wat mij aanspreekt in filmmakers als Tarr en Dumont is hun geloof dat ruimte betekenis kan dragen. Ik hou van cinema die tijd geeft aan een plek. Waar een landschap niet dient om informatie te leveren, maar om een mentale toestand zichtbaar te maken.
Daarnaast kijk ik veel documentaires. Films waarin observatie belangrijker is dan het plot. Die manier van kijken heeft mij waarschijnlijk even sterk beïnvloed als fictie.
Er zit ook een sociaaleconomische laag in Rietland. Je voelt op bepaalde momenten zelfs aan dat een welbepaalde manier van leven langzaam aan het verdwijnen is. Een bewust uitgebouwde gelaagdheid?
Zeer zeker. Die laag moest aanwezig zijn zonder dat de film sociologisch werd. Ik wilde geen drama maken over de crisis van de rietteelt, maar wel over mensen die voelen dat hun wereld langzaam verandert of verdwijnt. Dat gevoel van verlies hangt voortdurend in de lucht. Niet alleen bij Johan, maar eigenlijk in het landschap zelf.
Het ritme is voornamelijk traag alsof gebeurtenissen zich ontvouwen in eenheid met de natuur en niet volgens de regels van de klassieke dramaturgie, akkoord?
Misschien komt dat omdat veel hedendaagse films bang lijken om stil te vallen. Er bestaat een soort angst voor leegte. Maar mijn mening is dat net in die stiltes een kijker actief begint te kijken (glimlachje). Wanneer je niet voortdurend informatie krijgt aangereikt, begin je zelf verbanden te leggen. Dat vraagt vertrouwen in het publiek. Ik geloof niet dat een regisseur altijd antwoorden moet geven. Soms moet je ruimte creëren voor reflectie.
Nederland stuurde Rietland naar de Oscars. Verandert zo’n selectie je kijk op je eigen creatie?
Niet echt. Het blijft dezelfde film. Natuurlijk is het een enorme eer, maar een film verandert niet doordat hij geselecteerd wordt. Wat mij vooral interesseert, is dat Rietland daardoor op plaatsen terechtkomt waar hij anders misschien nooit zou geraken. Hij speelt zich af in een heel specifieke gemeenschap, maar ik hoop dat internationale kijkers er vooral een universeel verhaal in herkennen. Hoe specifieker je wordt, hoe universeler iets soms kan zijn.
Hoe heeft het publiek tot nu toe al op Rietland gereageerd?
Wat me het meest raakt, is dat mensen achteraf vaak zeggen dat de film nog lang is blijven nazinderen. Dat beschouw ik als een van de mooiste complimenten die je kunt krijgen.
Is er een scène die voor je persoonlijk de kern van Rietland samenvat?
Ja op het moment waarop er nauwelijks gesproken wordt en waarin de personages bijna lijken op te gaan in het landschap. Voor mij vat die scène perfect samen waar Rietland in wezen over gaat: over wat niet wordt uitgesproken, maar wel voelbaar is.
Hoe zie je de plaats van Rietland binnen de Vlaamse filmlandschap van vandaag?
Dat is een moeilijke (denk na). Ik hoop vooral dat de film bewijst dat er ruimte blijft voor cinema die de tijd neemt, die vertrouwt op beelden en stiltes en die niet alles meteen wil verklaren. Die traditie is in Vlaanderen gelukkig nog altijd springlevend.
Als je Rietland in één zin zou moeten aanprijzen, wat zou je dan zeggen?
Dat het een film is die je niet alleen bekijkt, maar waarin je langzaam wordt ondergedompeld op een manier waarop je een landschap binnenwandelt waarvan je denkt dat je het kent, tot het zijn geheimen prijsgeeft.
