Met Silent Friend komt deze week de beste film uit het voorbije Filmfestival Oostende in gewone roulatie. Al is er werkelijk niets gewoon aan dit nieuwe meesterwerk van de Hongaarse regisseuse-scenariste Ildiko Enyedi. Wie eerder werk als On Body and Soul van haar zag, weet enigszins wat te verwachten en toch. Kijkers die niet wanhopig naar een plot snakken en geen behoefte hebben aan een structuur met een begin, midden en einde, kunnen hun hart ophalen. Kijken naar Silent Friend bezorgt u een volstrekt unieke cinematografische ervaring. De film overschrijdt tijd, ruimte en zowat alle zintuigen. Centraal ankerpunt: een botanische tuin in een Duitse universiteitsstad met een gigantische Ginkgo Biloba ofwel Japanse notenboom die getuige mag zijn van meer dan een eeuw menselijke activiteit. We maken kennis met Grete (wonderlijk vertolkt door Luna Wedler) die in 1908 als eerste vrouw mag studeren aan de universiteit en tegen zowat alle regels in biologie vaarwel zegt om zich op de fotografie te smijten. Liefst 64 jaar later heeft Hannes een oogje op een student plantkunde op dezelfde plek. Hij belooft haar tijdens haar afwezigheid nog een oogje – ditmaal op een project voor haar proefschrift – te houden en krijgt zo een aparte band met een geranium. Een derde luik van Silent Friend speelt zich af tijdens de coronalockdown van 2020 wanneer een neurowetenschapper uit Hong Kong, Tony (rol van de immer geweldige Tony Leung Chiu Wai, bekend van talloze films van Wong Kar-Wai) onverwacht langer verblijft in de verlaten universiteit.
Is dit een zoveelste prent die oproept tot onthaasting en onze band met de natuur aanhalen en wijzigen? Ook al erkent de regisseuse die urgentie, ze omschreef haar opzet als volgt: “Het ging er niet om lessen te geven of geboden uit te vaardigen. En al helemaal niet om een houding aan te nemen van: ik weet beter dan wie dan ook hoe we zouden moeten leven. Wat mij belangrijk leek, was om een kans te krijgen – hoe klein ook – om een glimp te bieden van hoe het leven van een wezen dat zo ver van ons verwijderd is als een boom eruit zou kunnen zien. Ik zag een sensuele film voor me, in de meest eenvoudige en krachtige zin: een film die onze honger naar verhaal, spanning, drama en plot tempert en iets heel anders biedt. Ook film kan op die manier functioneren. Beeld en geluid roepen sensaties op die niet per se via een verhaal worden overgebracht.”
Tijdens de eerste sequens filmt Ildikó Enyedi een plant alsof het een alien is (wat het eigenlijk ook is, want wat weten we er eigenlijk van?) en dachten we even aan Little Joe van Jessica Hausner. Vervolgens blijken we in een experiment te zitten waarbij de reacties van een baby op die plant worden getoond. Baby’s hebben al van bij de geboorte een buitengewoon rijk waarnemingsvermogen. Wie zich hier graag in verdiept: twee boeken van Alison Gopnik: The Scientist in the Crib en The Philosophical Baby, die de denkwijze en het personage van de neurowetenschapper in de film vorm gaven.
Impliciet krijgen we van Enyedi de uitnodiging om als baby’s naar haar film en de wereld te kijken. Weg met de hiërarchische reflexen, die ervoor zorgen dat de mens denk alles te mogen domineren. Eneydi: “Ik wilde een vorm van eenheid met onze omgeving herontdekken, of simpelweg sereen de kleine plaats accepteren die we innemen in een buitengewoon rijke wereld, bevolkt door complexe wezens, dragers van ervaringen die uniek voor hen zijn – en die hun eigen volle waarde hebben. Bij baby’s is dit open bewustzijn een wetenschappelijk bewezen realiteit. En soms kunnen we het herontdekken door meditatie, soms met behulp van psychedelische middelen, door een meer verfijnde aandacht voor gewaarwordingen, of simpelweg door in het moment te zijn… Het is niet zorgwekkend, het is geen verlies. Het verlaten van die ‘rechtopstaande’ houding die we zo vaak aannemen, kan heel rustgevend zijn.”
Enyedi hoopte met Silent Friend te bereiken dat haar kijker mee op avontuur gaat en tijd besteedt aan gewaarwordingen die normaal gesproken van ondergeschikt belang zijn. Daar is ze duidelijk in geslaagd want tot haar grote en zeer vreugdevolle verrassing, dixit Enyedi, gaan kijkers overal, van Noord-Amerika tot Japan, er met ongelooflijke openheid mee om. Om tot dit resultaat te komen gebruikte ze vanaf het schrijfproces een zin als een kompas: ‘ We hallucineren voortdurend, en wanneer we het eens zijn over onze hallucinaties, noemen we het werkelijkheid.’ Enyedi: “De film werkt met dit idee: een montage van gewaarwordingen, tijdsbelevingen en perspectieven.”
We bevinden ons als kijker tijdens de 2 uur en 27 minuten grotendeels in een huis clos: een botanische tuin met als centraal punt de Gingko Biloba, een oeroude boom die bekend staat als een leven fossiel, maar ook als teken van hoop en veerkracht. In Silent Friend worden ze eenzame zielen genoemd. De notie van eenzaamheid weergalmt doorheen de hele prent. Enyedi omschrijft dit als iets niet noodzakelijk negatief: “Er is de rust die het kan brengen, maar ook het verlangen om te communiceren, te begrijpen, of simpelweg in aanraking te komen met het leven van een ander. De drie menselijke hoofdpersonen nemen, elk op hun eigen manier, ook een marginale positie in. Ze passen eigenlijk in geen enkel systeem. Deze situatie leidt tot isolatie, maar opent ook een soort vrijheid: een vrijheid van perspectief, een vrijheid van visie.”
Daarnaast speelt de film met de idee dat je de werkelijkheid van de ander (mens of ander wezen) nooit echt kunt begrijpen. Nog een leestip van Enyedi: Hoe is het om een vleermuis te zijn, een essay van filosoof Thomas Nagel.
Voor wie nu denkt dat het hier een zweverige new age film betreft die letterlijk tot boom knuffelen en pseudowetenschap uitnodigt, niets is minder waar. We zouden uren kunnen verder schrijven over de talloze wetenschappelijke experimenten of nieuwe technologieën waar Enyedi zich op baseert of op voortborduurt. Apps en AI komen ook hier al achter de hoek kijken. Verrukkelijk hoe de regisseuse wars van alle commerciële belangen haar film verscheidene talen laat combineren: Engels, Duits en Kantonees. Daarnaast is er een enorme aandacht voor het non-verbale en minder gebruikelijke vormen van communicatie. Poëtischer kan een film amper wezen. Inmiddels werd Silent Friend al wereldwijd bekroond. Neem deel aan dit avontuur, geef u er aan over op een groot scherm aub! Leef (ga eens naar de cinema, er is airco, geen zwembad noch barbecue, misschien wel een pintje).
Genre: drama, historisch, filosofisch
Jaar: 2026
Regisseur: Ildikó Enyedi
Cast: Tony Leung Chiu Wai, Léa Seydoux, Luna Wedler, Enzo Brumm, Marlene Burow
Land: Duitsland, Frankrijk, Hongarije
Duur: 147 minuten
