Paths of Glory van het Amerikaanse meesterbrein Stanley Kubrick, een van de meest invloedrijke filmmakers uit de geschiedenis, is een anti-oorlogsfilm met Kirk Douglas in de hoofdrol, die zich afspeelt tijdens de Eerste Wereldoorlog. Douglas speelt kolonel Dax, uit wiens regiment drie soldaten wegens lafheid ter dood worden veroordeeld. Hij probeert hen te verdedigen.
Stanley Kubrick. Alleen al bij het horen van die naam beginnen de ogen van alle filmliefhebbers te glanzen. Voor velen is hij een grootmeester, voor sommigen één van de allergrootsten, en voor anderen is hij tot op vandaag onovertroffen in zijn vermogen om het medium film te verrijken en iedereen die aan zijn films meewerkte tot topprestaties te drijven.
Bij Paths of Glory uit 1957 staat Kubrick aan het begin van zijn carrière, die vanaf dit oorlogsdrama tot aan zijn dood in 1999 één lange triomftocht zou worden. Met Warner sloot hij zelfs een unieke deal die hem een aandeel in de dvd-verkoop opleverde. Het begin van die ongeëvenaarde creatieve periode zette de geboren New Yorker dus in met Paths of Glory op amper 29-jarige leeftijd.
Er zit een soort geheim ingrediënt in Kubricks meesterwerken dat ze telkens bijzonder maakt. Los van de technische perfectie en de betekenisvolle, memorabele symboliek die je bij een analyse van zijn werk snel herkent en kunt bespreken, is er nog een andere component die zijn integraal oeuvre doet uitsteken boven de rest. Zelfs als je niets over de film weet, voel en herken je dat het een werk van Kubrick is, alleen al aan het energetisch niveau.
Dat geldt ook al voor Paths of Glory die er in zekere zin kwam dankzij de vastberaden inzet van Kirk Douglas. Voor Douglas zijn akkoord gaf en de film via zijn eigen productiemaatschappij liet produceren, wilde namelijk niemand deze anti-oorlogsfilm financieren. De reden is uiteraard dat de film een duidelijke kritiek op de doodstraf bevat en dat bijna twintig jaar vóórdat die in Amerika überhaupt breed ter discussie werd gesteld.
Kubrick bewijst hier opnieuw zijn enorme vooruitziendheid, zijn sterke gevoel voor de juiste toon en die wrange humor die hij enkele jaren later zou perfectioneren in Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb. Maar ook in Paths of Glory zie je al de kracht en invloed van Kubricks beelden. De generaal die door de loopgraven wandelt en de bommen die rondom hem inslaan nauwelijks opmerkt – behalve dat hij routineus het stof van zijn mantel wrijft – doet sterk denken aan luitenant-kolonel Bill Kilgore uit Apocalypse Now, gespeeld door Robert Duvall. Alleen subtieler.
Toch zou een vergelijking tussen beide films niet helemaal gepast zijn, ook al worden ze vaak aangehaald als grote voorbeelden van de anti-oorlogsfilm. Paths of Glory is immers minder geïnteresseerd in gevechtsscènes of in het expliciet tonen van de gruwel van het slagveld. Kubrick richt zich hier vooral op de vastgeroeste en soms absurde hiërarchische structuren binnen het leger en expliciet op de doodstraf als politiek instrument.
De Franse troepen bevinden zich in hun loopgraven langs een frontlijn van honderden kilometers lang en krijgen de opdracht om, onder leiding van kolonel Dax, zonder versterking, een snelle aanval uit te voeren op de Duitse stellingen, een ware zelfmoordmissie. De nacht voordien worden drie Franse soldaten vooruitgestuurd om het terrein tussen hun positie en die van de Duitsers te verkennen. Later wordt die plek niemandsland genoemd. Eén soldaat rent vooruit om beter zicht te krijgen en wordt ontdekt in het licht van Duitse lichtkogels.
De raketten verlichten gedurende enkele seconden het niemandsland en onthullen alle lijken en ellende die voordien door de duisternis verborgen bleven. Het lichtpunt zakt langzaam terug naar de aarde en verdwijnt achter een heuvel, terwijl mitrailleurvuur de stilte verscheurt. Het licht van verstand en menselijkheid heeft gefaald, is verdwenen en vergeten. In het niemandsland bestaan geen dimensies. Ruimte speelt geen rol en tijd – die toch al relatief is – verliest hier elke waarde.
Met geschreeuw rennen en strompelen de soldaten door het niemandsland, recht het verderf van de mensheid tegemoet. Schreeuwen ze uit haat, adrenaline, intimidatie of angst? Niemand kan het met zekerheid zeggen en waarschijnlijk weten de soldaten het zelf niet eens. Op deze plaats zonder betekenis of logica eisen de bevelhebbers niets minder dan het afleggen van alle menselijkheid, iets wat de meesten nog accepteren ook.
Later worden drie soldaten uit Dax’ regiment aangeklaagd wegens ‘lafheid tegenover de vijand’ en ‘in naam van het volk’ ter dood veroordeeld door executie. Eén van de veroordeelden is bij de uitvoering van het vonnis zo ziek dat hij bewusteloos op een draagbaar wordt vastgebonden en samen met de brancard aan de paal wordt bevestigd. Het zijn groteske beelden die Kubrick op uiterst nuchtere en rauwe wijze registreert en voor zich laat spreken. Het gaat hem niet om pathos of om een patriottische oproep tot meer menselijkheid. Hij wil een diep ernstige confrontatie aangaan met menselijke waarden en met de onbegrijpelijke reden waarom die binnen het leger blijkbaar niet zouden mogen bestaan.
Paths of Glory is een uitmuntend anti-oorlogs-pamflet dat onder het dictatorschap van Franco in Spanje werd verboden en daar pas weer werd vrijgegeven in 1986. De technische en filmwetenschappelijke klasse waarmee Kubrick vele scènes symbolisch oplaadt en zo omvormt tot uiterst betekenisvolle momenten, spreekt niet alleen het verstand aan, maar ook het hart. Het innerlijke morele kompas van de kijker wordt voortdurend aangesproken: door de bevelhebbers die empathie en emotie bijna mechanisch wegzetten als sentimentaliteit, terwijl Kubrick in andere scènes het machogedrag en de brutaliteit van de soldaten ontmaskert als een schreeuw van verlangen.
En hoewel kolonel Dax op een bepaald moment zegt dat hij zich schaamt om tot de menselijke samenleving te behoren, wordt hij op het einde een stille held wanneer hij zijn soldaten enkele momenten van warmte gunt. Op een plek waar warmte eigenlijk niet bestaat. Een majestueus, diep menselijk en cinematografisch chef d’oeuvre met een sterk onderbouwd statement.
Genre: drama, anti-oorlog
Jaar: 1957
Regisseur: Stanley Kubrick
Cast: Kirk Douglas, Ralph Meeker, Adolphe Menjou, George Macready, Richard Anderson
Land: Verenigde Staten
Speelduur: 88 minuten
