Zazie Dans Le Métro is zo’n film die al na enkele minuten duidelijk maakt dat hij geen zin heeft om zich aan de regels van het fatsoenlijke filmverkeer te houden. Waar een keurige verfilming van Raymond Queneau’s roman netjes van A naar B zou rijden, gooit Louis Malle de rails onder de trein vandaan. Zijn Parijs is geen romantische lichtstad, maar een dolgedraaid pretpark waarin volwassenen zich gedragen als kinderen, kinderen verstandiger blijken dan volwassenen en de werkelijkheid op gezette tijden gewoon een andere versnelling kiest.
Het uitgangspunt is nochtans eenvoudig. De tienjarige Zazie wordt door haar moeder voor een paar dagen bij haar oom Gabriel in Parijs gedumpt. Haar grote verlangen is het Parijse metronetwerk te ontdekken, maar precies dat ligt plat door een staking. Een minder getalenteerde filmmaker zou daar een probleem van maken. Louis Malle maakt er zijn hele film van: Zazie krijgt haar metro niet en besluit bijgevolg de bovengrondse stad te terroriseren.
Catherine Demongeot, nauwelijks ouder dan haar personage, is de perfecte motor van die anarchie. Als Zazie is ze niet het schattige kind dat de volwassenen rondom haar moreel verlicht. Ze is brutaal, nieuwsgierig, vermoeiend, onbeschaamd en vooral: onstuitbaar. Ze heeft het soort logica waartegen geen opvoedkundige strategie bestand is. Haar favoriete houding tegenover de volwassen wereld is ongeveer die van iemand die een slechte mop heeft gehoord en weigert te doen alsof hij grappig is. Het levert een personage op dat tegelijk irritant en onweerstaanbaar is.
Philippe Noiret is haar ideale tegenspeler als oom Gabriel, een man die met grote ernst door een universum wandelt waarin ernst stilaan een achterhaalde gewoonte is geworden. Rond hem verzamelt Malle een bont gezelschap van taxichauffeurs, obers, politiefiguren, toeristen, geliefden en andere volwassenen die allemaal doen alsof ze weten wat er aan de hand is. Niemand weet dat. En hoe harder ze hun best doen om orde te scheppen, hoe groter de chaos wordt.
Daarin schuilt de ware charme van Zazie Dans Le Métro. Malle verfilmt Queneau niet door diens taal eenvoudigweg naar beelden om te zetten. Hij probeert de vrijheid van het boek filmisch te vertalen. De camera wordt daarbij net zo baldadig als Zazie zelf. Beelden versnellen, vertragen of lijken uit hun voegen te barsten; personages worden visuele karikaturen. Montage en slapstick worden ingezet alsof de klassieke filmgrammatica een aanbeveling is die men ook gerust naast zich neer kan leggen. Dit komisch drama is in wezen niet toevallig als een anarchistische komedie vol visuele grappen, montage-ingrepen en effecten.
Het opvallendste is hoe weinig Malle zich bekommert om realisme. Parijs wordt een speeltuin waarin perspectief en schaal voortdurend verschuiven. De stad is geen decor, maar een machine die Zazie’s fantasie voedt. Dat maakt de prent ook veel meer dan een vrolijke farce. Onder het kabaal zit een venijnige observatie over de volwassen wereld. De zogenaamde grote mensen zijn minstens even absurd als het kind dat ze proberen in toom te houden. Hun sociale rollen, uniformen en manieren zijn slechts vermommingen. Zazie heeft het voordeel dat ze daar nog niet in gelooft.
Malle zat met deze film bovendien op een merkwaardige plek in de Franse cinema. Zazie Dans Le Métro dateert uit 1960, precies op het moment waarop de Nouvelle Vague de klassieke filmtaal stevig door elkaar begon te schudden. Maar Malle maakt geen theoretisch manifest. Hij wil vooral spelen. Dat onderscheid is belangrijk. De prent heeft de vrijheid van de moderne Franse cinema, maar ook iets van de oude slapstick, de cartoon en de anarchistische komedie. Het resultaat voelt soms alsof Jacques Tati een kind van Tex Avery heeft laten loslopen in Parijs.
Dat speelse karakter heeft ook een keerzijde of wat dacht je. Wie allergisch is voor slapstick, overdaad en een flick die voortdurend met zijn eigen voeten onderuitgaat, zal hier wellicht na twintig minuten naar adem happen. Malle stapelt de grappen zo gul op elkaar dat niet iedere mop even raak is. Sommige scènes zijn briljant, andere voelen als een regisseur die ontdekt heeft dat hij een nieuw speeltje heeft en het vervolgens niet meer wil afgeven. Zazie Dans Le Métro is geen fijn afgestelde Zwitserse klok. Het is eerder een wekker die midden in de nacht ontploft.
Maar precies daardoor heeft de film de tand des tijds opvallend goed doorstaan. Zijn anarchie voelt niet gedateerd omdat ze nooit bedoeld was als realisme. Malle maakt van kinderlijke verwondering een filmische methode. Hij kijkt naar Parijs zoals een kind naar een winkelraam kijkt: alles is interessant, niets hoeft logisch te zijn en achter iedere deur kan iets belachelijks gebeuren.
De mooiste grap van Zazie Dans Le Métro is uiteindelijk misschien dat de metro er nauwelijks toe doet. Zazie wil ondergronds, maar Malle ontdekt dat Parijs boven de grond al absurd genoeg is. De metro wordt zo een afwezige bestemming die de hele film in beweging zet. Het meisje krijgt niet wat ze wil, maar krijgt iets beters: een stad die zich voor haar ogen ontregelt.
Ruim zes decennia na zijn première blijft Zazie Dans Le Métro daardoor een heerlijk oneerbiedige film. Niet omdat hij perfect is – daarvoor is hij te uitbundig, te chaotisch en af en toe te verliefd op zijn eigen grappen – maar omdat hij weigert zich netjes te gedragen. Louis Malle maakt van een staking een avontuur, van Parijs een speeltuin en van een tienjarig meisje een kleine anarchistische filosoof. De metro mag dan stilstaan; de film rijdt nog altijd met volle snelheid.
Genre: drama, komedie, farce
Jaar: 1960
Regie: Louis Malle
Cast: Catherine Demongeot, Philippe Noiret, Hubert Deschamps, Carla Marlier
Land: Frankrijk
Duur: 90 minuten
