Glazen rinkelen luid. Het dondert. Stoelen worden verschoven. Kinderen spelen in de buurt. Rode wijn vloeit rijkelijk. Het is drukkend warm. Er ontstaat een bijna spookachtige sfeer. Tegen deze achtergrond van geluiden zien we mannen en vrouwen rond een zwembad liggen. Kinderen jagen achter een koe aan die wegzakt in de modder en later ellendig sterft. Ze zullen op het dode dier schieten. De kinderen leven in hun eigen wereld, de volwassenen eveneens. De vrouwen houden zich apart en de mannen spelen eigenlijk geen bijzondere rol.
Vanaf die eerste minuten zuigt La Ciénaga de kijker een universum binnen dat tegelijk hyperrealistisch en vervreemdend aanvoelt. De Argentijnse regisseur Lucrecia Martel vertelt geen verhaal in klassieke zin. Er is geen duidelijke plot, geen grote catharsis, geen dramatische spanningsboog die alles naar een ontknoping stuwt. Wat Martel doet, is veel radicaler: ze observeert. Ze registreert lichamen, geluiden, hitte, vermoeidheid, stiltes en kleine agressies tot daaruit langzaam een verstikkend portret ontstaat van een samenleving die innerlijk rot is geworden.
Centraal staan twee verwante Argentijnse middenklasse families die leven in een toestand van permanente lethargie. Geld lijkt geen acuut probleem, maar precies daardoor wordt de leegte des te zichtbaarder. De dagen glijden voorbij zonder richting of betekenis. Iedereen praat voortdurend, maar echte communicatie bestaat nauwelijks. Alles hangt vast in routines, frustraties en onderdrukte spanningen.
Mecha, fenomenaal gespeeld door Graciela Borges, belichaamt die ontwrichting haast fysiek. Ze drinkt onafgebroken, beledigt haar omgeving, klaagt over ‘de indianen’, beschuldigt haar dienstmeisje Isabel van diefstal en beweegt zich door het huis als een vrouw die haar eigen leven al lang heeft opgegeven. Haar man Gregorio is nauwelijks meer dan een absente aanwezigheid: een passieve, apathische figuur die zich terugtrekt in complete onverschilligheid. Hun dochter Momi kijkt intussen met een mengeling van afkeer en verlangen naar Isabel, de jonge huishoudhulp die misschien de enige figuur in de film is die nog iets van zachtheid en vitaliteit uitstraalt.
Martel registreert het degenererende gebeuren met een losse handcamera die voortdurend dicht op de huid van haar personages zit. Gezichten verdwijnen half uit beeld, gesprekken lijken onafgewerkt, belangrijke gebeurtenissen gebeuren soms buiten het kader. Daardoor ontstaat een zintuiglijke cinema waarin de sfeer belangrijker wordt dan de plot. De hitte voel je bijna letterlijk. De vochtige lucht, het gezoem van insecten, het gekletter van glazen en het voortdurende gerommel van naderend onweer creëren een wereld waarin iedereen lijkt te wachten op iets dat nooit echt komt.
En daarin schuilt de kracht van La Ciénaga. Dit analytisch drama gaat niet alleen over een disfunctionele familie, maar over een volledige sociale klasse die haar moreel en emotioneel fundament heeft verloren. Racisme, egoïsme, verveling en passiviteit sijpelen door in elk gesprek en elk gebaar. De volwassenen zijn niet in staat om verantwoordelijkheid op te nemen, noch voor zichzelf, noch voor hun kinderen. De jongeren dwalen ondertussen half verwilderd rond tussen geweren, modder en dode dieren alsof ook zij langzaam besmet raken door dezelfde indolentie.
De politieke achtergrond van Argentinië eind jaren negentig en begin jaren 2000 – een periode van zware economische crisis en sociale onrust – hangt voelbaar drukkend over de prent, maar Martel maakt van La Ciénaga nooit expliciet politieke cinema. Ze toont eerder hoe maatschappelijke ontwrichting zich nestelt in het dagelijkse leven, in families, in lichamen en in manieren van kijken naar elkaar. Haar personages zijn niet zozeer slachtoffers van één crisis, maar van een dieper existentieel vacuüm.
Toch zit er onder die verstikking ook iets tragisch menselijks. Vooral in de relatie tussen Momi en Isabel. Hun verbondenheid blijft ambigu: is het verliefdheid, verlangen, nood aan tederheid of gewoon een poging om niet volledig te verdrinken in deze emotionele woestijn? Martel weigert daar eenduidige antwoorden op te geven. Net daardoor voelt La Ciénaga zo realistisch aan.
Wanneer tegen het einde een ongeluk gebeurt en Isabel vertrekt, voelt dat niet als een klassieke climax, maar als het onvermijdelijke gevolg van een wereld waarin niemand nog werkelijk aanwezig is voor iemand anders. De titel La Ciénaga – het moeras – blijkt dan ook perfect gekozen. Iedereen in deze film zit vast in een traag wegzakkende modder van passiviteit, frustratie en emotionele verlamming.
La Ciénaga is een verbluffend debuut: zintuiglijk, verontrustend en uitzonderlijk intelligent. Martel maakte geen document dat de kijker geruststelt of netjes verklaart wat er misloopt. Ze maakte een film die je onderdompelt in een sfeer van moreel verval en existentiële loomheid en won daarvoor de grote prijs als beste regisseuse op het Sundance filmfestival. La Ciénaga blijft daarenboven nog op het netvlies gebrand nadat het laatste gerommel van de donder is weggeëchood.
Genre: drama
Jaar: 2001
Regisseur: Lucrecia Martel
Cast: Graciela Borges, Mercedes Morán, Martín Adjemián, Sofía Bertolotto, Andrea López
Land: Argentinië
Speelduur: 103 minuten
