Met Tolgo Il Disturbo levert Dino Risi, een van de belangrijkste Italiaanse regisseurs die werd aanzien als een van de ‘vaders’ van de commedia all’italia, een late film af die minder mikt op de lach dan op een weemoedige terugblik. Wat begint als een eenvoudig verhaal: een man die na zestien jaar een psychiatrische instelling verlaat en zijn plaats in de wereld probeert terug te vinden, groeit uit tot een ingetogen reflectie over vervreemding, familie en een Italië dat zijn onschuld verloren lijkt.
Risi kiest hier opvallend voor soberheid. Zijn regie mist de sprankelende energie en het ritme van zijn klassieke komedies (Il Sorpasso, Profumo Di Donna, Una Vita Difficile), maar dat is geen toeval: de traagheid werkt als een spiegel van het hoofdpersonage, Augusto Scribani, die zich moeizaam door een onherkenbare werkelijkheid beweegt. Die aanpak is tegelijk de grootste troef én de beperking van de film. Waar de bedachtzame mise-en-scène ruimte laat voor nuance en melancholie, dreigt ze ook te verzanden in een zekere vlakheid. De satire, ooit Risi’s handelsmerk, is nog aanwezig, maar minder scherp en eerder onderhuids dan bijtend.
Dit drama rust in grote mate op de schouders van de veelvuldig bekroonde Vittorio Gassman, en die stelt – zoals meestal – ook hier niet teleur. Zijn vertolking is opvallend ingetogen, bijna breekbaar, ver weg van het exuberante spel dat hem groot maakte. Met bescheiden blikken en minimale gestes geeft hij gestalte aan een man die wanhopig op zoek is naar menselijkheid in een kil geworden omgeving. Die subtiliteit werkt bijzonder goed, al zal niet elke kijker even makkelijk aansluiting vinden bij dit verstilde register. De nevenrollen, waaronder de disfunctionele familieleden, zijn functioneel maar minder uitgewerkt, waardoor sommige relaties schetsmatig blijven.
Visueel houdt Risi het eenvoudig. Het camerawerk is discreet en onopvallend, zonder stilistische bravoure, maar wel doeltreffend in het ondersteunen van de toon. Er wordt gekozen voor een bijna afstandelijke observatie, wat de thematiek van vervreemding versterkt, maar soms ook een gebrek aan visuele spanning oplevert. De montage volgt datzelfde ritme: traag, bedachtzaam en zonder opsmuk. Dat komt de coherentie van de film ten goede, maar zorgt er ook voor dat het geheel af en toe aan dynamiek inboet.
De muziek blijft op de achtergrond en onderstreept eerder dan dat ze stuurt. Er zijn geen memorabele thema’s die blijven hangen, maar de sobere score past wel bij de ingetogen sfeer. Wie op zoek is naar emotionele sturing via de soundtrack, zal hier echter op zijn honger blijven.
Wat Tolgo Il Disturbo vooral interessant maakt, is zijn ondertoon. Risi lijkt afscheid te nemen van niet alleen een filmperiode, maar ook van een bepaald Italië. De prent bevat een subtiele, maar duidelijke kritiek op de leegte van het burgerlijke gezinsleven en de invloed van een oppervlakkige mediacultuur. Die maatschappijkritiek mist soms scherpte, maar voelt oprecht en persoonlijk.
Sterk is dus de coherente, melancholische toon, gedragen door een indrukwekkend sobere Gassman en een regie die bewust kiest voor verstilling. Minder geslaagd zijn het gebrek aan ritmische variatie, de beperkte uitwerking van nevenpersonages en een visuele aanpak die weinig verrast.
Het resultaat is geen grote klassieker, maar wel een eerlijke, bijna bescheiden film. Een late Risi die niet meer wil imponeren, maar reflecteren en daarin, ondanks zijn tekortkomingen, iets wezenlijks raakt.
Genre: drama
Jaar: 1990
Regisseur: Dino Risi
Cast: Vittorio Gassman, Dominique Sanda, Eliott Gould, Gino Clemente, Firmine Richard
Land: Italië, Frankrijk
Speelduur: 94 minuten
