Er zijn films die een verhaal vertellen en er zijn er die een wereld oproepen. Amarcord (1973) van maestro Federico Fellini behoort zonder twijfel tot die tweede categorie. Het is een meesterwerk dat niet zozeer voortbeweegt volgens de wetten van de klassieke dramaturgie, maar eerder volgens de grillige logica van de herinnering. De titel is afgeleid van het dialectwoord ‘a m’arcord’ dat ‘ik herinner me’ betekent en precies dat doet Fellini: hij kijkt terug naar zijn jeugd in het provinciale Rimini van de jaren dertig, maar hij doet dat zonder nostalgische braafheid. Herinneringen worden bij hem geen documentair verslag, maar een bonte stoet van fantasieën, groteske figuren, seksuele obsessies en melancholische momenten.
Bij zijn verschijnen won Amarcord de Oscar voor beste buitenlandse film en groeide het uit tot een van de meest geliefde titels uit Fellini’s imposante filmografie. Niet ten onrechte. Wie een traditionele coming-of-agefilm verwacht, komt echter bedrogen uit. De jonge Titta, losjes gebaseerd op Fellini zelf, fungeert hooguit als gids doorheen een galerij van kleurrijke personages: een vader met socialistische sympathieën, een vrome moeder, een oom die in een boom klimt en schreeuwt dat hij een vrouw wil, een voluptueuze tabaksverkoopster die de puberende jongens tot waanzin drijft en een parade van geestelijken, fascisten, dorpsgekken en ijdele schoonheden.
Zoals wel vaker bij Fellini lijkt chaos de boventoon te voeren, maar schijn bedriegt. Achter de uitbundigheid schuilt een minutieus gecomponeerde structuur waarin de seizoenen elkaar opvolgen en het leven in de kleine gemeenschap zijn eeuwig ritme behoudt. De komst van de pluisjes van de populieren in de lente, de sneeuw in de winter, het passeren van de luxueuze oceaanstomer Rex: het zijn momenten die de film een bijna mythische dimensie geven. De werkelijkheid wordt voortdurend opgetild tot iets dat groter, absurder en wonderlijker is.
Wat Amarcord bijzonder maakt, is dat Fellini weigert om zijn verleden te idealiseren. Het fascisme is overal aanwezig, maar eerder als een verstikkend decor van rituelen en holle slogans dan als een expliciet politiek onderwerp. De dictatoriale ideologie nestelt zich in het dagelijkse leven, in de school, in de kerk en in de gezagsverhoudingen. Fellini ontmaskert die wereld niet met woede, maar met satire. De fascistische machthebbers zijn potsierlijke figuren, gevangenen van hun eigen bombast. Die mengeling van spot en onderhuidse dreiging verleent de prent een onverwachte scherpte.
Tegelijk blijft Amarcord een portret over verlangen. De adolescentie verschijnt als een periode waarin alles draait om nieuwsgierigheid, schaamte en de ontdekking van seksualiteit. Fellini toont die puberale obsessies met een mengeling van ironie en tederheid. Wat in minder begaafde handen vulgair of karikaturaal zou worden, krijgt hier een bijna universele herkenbaarheid. Iedereen lijkt op zoek naar iets wat net buiten bereik blijft: liefde, vrijheid, geluk, volwassenheid.
Visueel behoort Amarcord tot het meest betoverende wat Fellini ooit heeft gemaakt. Gefilmd door Giuseppe Rotunno en gedragen door de onvergetelijke muziek van Nino Rota baadt deze satire in een sfeer die tegelijk droomachtig en tastbaar aanvoelt. De decors zijn duidelijk artificieel, de mist lijkt soms uit een sprookjesboek te komen en de personages hebben iets van circusartiesten. Maar deze stilering maakt de emoties des te echter. Fellini reconstrueert geen verleden, hij reconstrueert de manier waarop herinneringen werken: selectief, overdadig en vol vervormingen.
Meer dan vijftig jaar na zijn première blijft Amarcord verbazend fris. Waar veel autobiografische drama’s vervallen in zelfbeklag of nostalgie, omarmt Fellini de tegenstrijdigheden van het geheugen. Zijn jeugd is tegelijk hilarisch en triest, banaal en magisch, teder en absurd. In die zin is Amarcord misschien wel zijn meest toegankelijke meesterwerk. Minder hermetisch dan 8½, minder provocerend dan La Dolce Vita, maar even rijk aan beelden die zich blijvend in het geheugen nestelen.
Dat is uiteindelijk de allergrootste troef en kracht van deze unieke komedie. Fellini vraagt de kijker niet om zijn herinneringen te delen, maar om zich over te geven aan het mysterieuze proces van het herinneren zelf. En zoals bij alle grote cinema ontstaat daaruit iets wat veel meer is dan nostalgie: een ode aan de menselijke verbeelding, die zelfs de meest banale jeugdherinnering kan omvormen tot pure magie.
Amarcord is een uitbundig, melancholisch en onweerstaanbaar filmgedicht waarin Fellini zijn verleden herschept tot een universeel carnaval van herinneringen. Beslist een van de kroonjuwelen van de Europese cinema.
Genre: satire, komedie, drama
Jaar: 1973
Regisseur: Frederico Fellini
Cast: Magali Noël, Bruno Zanin, Pupella Maggio, Amando Brancia, Ciccio Ingrassia
Land: Italië, Frankrijk
Speelduur: 123 minuten
